ĐẠO ĐỨC HỌC PHẬT GIÁO

Nổi bật

1. Đạo Phật là một thành tựu văn hoá, văn minh đặc sắc, trước hết của dân tộc Ấn, sau đó là của cả nhân loại. Đạo Phật xuất hiện ở Ấn Độ cách ngày nay hơn 2.500 năm, về sau lan toả và phát triển ra khắp các châu lục và hiện đang là “một trong ba tôn giáo lớn của thế giới (Đạo Phật, Đạo Cơ đốc và Đạo Hồi”).

Sinh thời, A. Einstein đã cho rằng: “Tôn giáo của tương lai sẽ là một tôn giáo toàn cầu, vượt lên mọi thần linh, giáo điều và thần học. Tôn giáo ấy phải bao quát cả phương diện tự nhiên lẫn siêu nhiên, đặt trên căn bản của ý thức đạo lý, xuất phát từ kinh nghiệm tổng thể gồm mọi phương diện trên trong cái nhất thể đầy ý nghĩa, và Phật giáo đáp ứng đủ các điều kiện ấy”.

Không phải ngẫu nhiên mà ngày nay Phật giáo được nhân loại tôn vinh là một tôn giáo có triết lý sống nhân văn, thiết thực nhất và trở thành thứ Đạo được hướng tới trong tương lai. Đạo Phật xuất phát từ hiện thực con người và vì con người, nhằm hướng con người đi đến hạnh phúc an lạc.

Nói một cách vắn tắt, Đạo Phật là con đường giải thoát con người khỏi khổ đau, bất toại nguyện. Tìm hiểu sâu chúng ta sẽ nhận thấy trong toàn bộ giáo lý của Đạo Phật thể hiện một nếp sống đạo đức có những đặc trưng riêng biệt, nổi bật mà con người khi trải nghiệm sẽ nhận ra được chân giá trị đích thực của hạnh phúc.

Đạo đức là một phạm trù được quan niệm không hoàn toàn giống nhau trong các nền văn hoá và trong các thời đại lịch sử. Nó là phép tắc về quan hệ giữa người với người, giữa cá nhân với tập thể, với xã hội; là những phẩm chất tốt đẹp của con người. Đây là quan niệm chung về đạo đức.

Quan niệm đạo đức của Đạo Phật căn bản cũng như vậy. Nhưng có cái khác biệt là nhấn mạnh đến cái thiện ở bên trong, nó là cái gốc của những hành vi, lời nói tốt đẹp thể hiện ra bên ngoài của con người.

“Đạo đức là những khuynh hướng tốt có trong tâm ta, mà những khuynh hướng đó tạo nên những lời nói và hành vi bên ngoài khiến cho mọi người chung quanh ta được chuyển hoá, an vui, lợi ích”.

2. Đạo Phật là đạo giải thoát chúng sinh khỏi trầm luân khổ ải, bất toại nguyện. Từ góc nhìn này ta thấy Đạo Phật là một loại đạo đức lớn.

Trong tam bảo (Phật, Pháp, Tăng), nếu phân tích đến cùng sẽ ẩn chứa đạo đức bên trong. Nhưng có lẽ biểu hiện rõ nét và tập trung nhất của đạo đức trong Phật giáo là ở các Giới (Ngũ giới, lục giới và thập giới).

Khi nghiên cứu về đạo đức trong Phật giáo, ta nhận thấy một số điểm nổi bật sau:

Một là: Đạo đức Phật giáo thể hiện rõ ràng, dứt khoát về thiện ác.

Đây là điểm khác biệt với nhiều học thuyết đạo đức học phương Tây. Phương Tây thường nhấn mạnh tính tương đối của thiện ác, coi tiêu chuẩn của thiện ác có sự thay đổi theo thời gian và không gian. Phật giáo luôn thể hiện sự dứt khoát, minh bạch trong vấn đề này.

Trong Kinh Tăng chi bộ khẳng định thiện và ác phân biệt cách xa nhau như đất với trời, phân biệt rõ nguyên nhân căn bản của ác là tham, sân, si và nguyên nhân căn bản của thiện là không tham, không sân, không si.

Đồng thời Kinh cũng phân biệt rõ kết quả do thiện ác đem lại là hạnh phúc và bất hạnh cho con người ở đời này và đời sau như thế nào. Hình tướng của thiện và ác được phân tích rõ ràng là không sát sinh hay sát sinh, bố thí hay trộm cắp, sống chính hạnh hay là tà hạnh, v.v… cho đến những ý nghĩ thiện hay bất thiện trong tâm hồn cũng được phân tích rõ ràng minh bạch.

Kinh chép: “Có hai tiềm lực trong con người, làm điều thiện hay làm điều ác. Thật có thể từ bỏ điều ác; từ bỏ điều ác đem lại lợi ích và hạnh phúc. Cũng có thể huân tập điều thiện. Huân tập điều thiện cũng mang lại lợi ích và hạnh phúc (đoạn 19)”.

Nếu chúng ta coi trọng tính thực tiễn của học thuyết đạo đức, nghĩa là mọi học thuyết đạo đức đều phải hướng tới việc khích lệ mọi người sống thiện, bỏ ác, thì những chủ thuyết không phân biệt rõ thiện và ác làm sao có thể hoàn thành được mục tiêu này.

Nếu một chủ thuyết tuyên bố thiện là cái không thể định nghĩa thì làm sao có thể khuyến cáo người ta làm điều thiện.

Chính vì vậy mà giáo sư T.W. Rhys Davids đã phê phán đạo đức học phương Tây: “Cho tới nay, việc nghiên cứu đạo đức ở phương Tây đã thất bại thảm hại qua những cuộc bàn cãi lý luận kéo dài và những tư biện trống rỗng cắt đứt mọi thực tế”.

Hai là: Đạo đức Phật giáo có tính liên tục và nhất quán.

Nội dung của thiện ác như chính Đức Phật Thích Ca đã đích thân thuyết giảng, từ ngày Ngài còn tại thế cách đây hơn 2.500 năm và được kết tập trong Kinh tạng Nguyên thủy, nội dung thiện ác đó đã được duy trì một cách liên tục nhất quán cho đến nay, hầu như không thay đổi gì kể cả trong thời kỳ Phật giáo bộ phái và Phật giáo Đại thừa.

Nội dung của năm giới, mười điều thiện đến nay, vẫn không thay đổi mặc dù Phật giáo đã phát triển qua một thời gian dài và trở thành một tôn giáo thế giới, có mặt ở hầu hết các nước trên hành tinh này.

Sự phân biệt thiện ác của đạo đức Phật giáo không chỉ dứt khoát, minh bạch mà còn nhất quán và liên tục.

Có thể nói, được chính Đức Phật Thích Ca tuyên bố và minh định nội dung của đạo đức Phật giáo thật sự là những giá trị siêu thời gian và không gian, và nó trở thành khuôn mẫu ứng xử tốt đẹp nhất của con người, không kể là thời đại nào hay ở châu lục nào.

Vì thế mà Albert Schweitzer khẳng định: “Đức Phật đã sáng tạo ra một nền đạo đức nội tâm hoàn thiện nhất”, và “trong lĩnh vực này, Đức Phật đã nói lên những chân lý đạo đức có giá trị bất hủ, đã phát triển nền đạo đức không phải của đất nước Ấn Độ mà là của cả nhân loại. Đức Phật là một trong những nhà đạo đức học vĩ đại nhất, kỳ tài nhất mà thế giới có được”.

Ba là: Đạo đức Phật giáo dựa trên quy luật nhân quả nghiệp báo.

Đây là một quy luật có giá trị khách quan nhất, công bằng nhất, quy luật nhân quả nghiệp báo đề cao ý thức trách nhiệm của mỗi người đối với cá nhân, cũng như đối với cộng đồng và xã hội.

Theo Phật dạy, nghiệp là hành động. Nghiệp báo là kết quả hay là quả báo của hành động. Quả báo đó tương ứng với hành động tức nghiệp tạo ra nó. Ca dao tục ngữ Việt Nam đã đúc kết quy luật đó thành những câu như “ở hiền gặp lành”, “gieo gió gặt bão”. Đó là quy luật mà lương tri mọi người đều chấp nhận.

Đạo Phật xem quy luật này như là cái chìa khóa, giúp lý giải tất cả mọi sự vật và hiện tượng diễn biến trong tự nhiên và xã hội.

Đạo Phật bác bỏ Thần ý luận, cũng như Ngẫu nhiên luận. Nếu mọi diễn biến trong xã hội đều do ý của thần linh hay của đấng sáng tạo sắp xếp sẵn rồi, thì mọi cố gắng sống đạo đức của người đều là vô ích.

Đối với Ngẫu nhiên luận cũng vậy, nếu mọi diễn biến trong xã hội đều xảy ra một cách ngẫu nhiên, không có quy luật gì cả, thì sống đạo đức mà làm gì?

Định mệnh luận và Túc mệnh luận, tuy không phải là Thần ý luận, nhưng kết quả đối với hành động đạo đức của con người, cũng mang một ý nghĩa tiêu cực như thế.

Nếu mọi diễn biến xảy đến cho xã hội và cá nhân đều do định mệnh, hay là do quá khứ quyết định và an bài, thì mọi cố gắng của con người trong hiện tại đều là bất lực và vô ích. Con người chỉ còn biết an phận và chịu đựng.

Đọc các vở kịch thơ của Homère thời Hy Lạp cổ đại, chúng ta thường gặp khái niệm số mệnh hay số phận. Đó là một giải thích rất tiêu cực đối với mọi diễn biến của cuộc sống cá nhân và xã hội.

Đạo Phật, trái lại tuyên bố “Con người là chủ nhân của nghiệp, đồng thời con người cũng là thừa tự của nghiệp”, nghĩa là chính con người hành động bằng ý chí tự do của mình, và con người phải chịu hậu quả của hành động của mình. Con người tuy là thừa tự của nghiệp nhưng quyết không phải là nô lệ của nghiệp.

Với một nỗ lực đạo đức tối đa trong hiện tại người ta hoàn toàn có thể chuyển nghiệp quá khứ, hạn chế nghiệp quá khứ, thậm chí có thể xóa bỏ nó chuyển thành nghiệp thiện, nghiệp lành.

Cũng như một người, do nghiệp nhân tạo ra trong đời quá khứ, phải sanh ra với một thân thể gầy yếu, thế nhưng, người đó với một cố gắng liên tục và tối đa rèn luyện thân thể, hoàn toàn có thể trở thành khỏe mạnh, thậm chí trở thành một lực sĩ hay võ sĩ.

Đạo Phật bao giờ cũng khẳng định khả năng của con người là vô tận, nếu con nguời có ý chí phấn đấu, bản thân mình cũng như hoàn cảnh mình đều có thể cải tạo được theo hướng tiến bộ, nếu người thật sự muốn và cố gắng.

Có thể nói, sự hiểu biết đúng đắn thuyết nhân quả nghiệp báo của đạo Phật sẽ tạo cho mỗi người một ý thức trách nhiệm rất cao đối với cá nhân mình và xã hội.

Bởi vì, căn cứ theo quy luật Nhân quả Nghiệp báo của đạo Phật, tất cả mọi hành động lời nói cho đến mỗi ý nghĩ của chúng ta, đều tác động đến bản thân chúng ta trong hiện tại và tương lai, đồng thời cũng tác động đến xã hội, tạo ra cái mà đạo Phật gọi là biệt nghiệp, đối với mỗi cá nhân và tạo ra cộng nghiệp đối với cộng đồng và xã hội.

Nói cộng đồng ở đây là các cộng đồng nhỏ và lớn, trong đó mỗi con người chúng ta sống và hoạt động như gia đình, tập thể cơ quan, ngành nghề và quốc gia xã hội.

Sống có ý thức, với đầy đủ trách nhiệm của mình tức là nhận chân thật rõ, không chút mơ màng là mỗi việc làm, mỗi lời nói, mỗi ý nghĩ của chúng ta đều có tác động ít hay nhiều đến bản thân mình đã đành (biệt nghiệp), mà còn đến người khác nữa, đến môi trường sống chung quanh chúng ta (cộng nghiệp).

Cương vị càng cao, quyền lực càng lớn, thì tầm cỡ ảnh hưởng của mỗi việc làm chúng ta cũng rộng lớn theo, chứ không chỉ hạn chế trong phạm vi gia đình, bạn bè thân thuộc.

Bốn là: Những nguyên lý đạo đức Phật giáo có ý nghĩa thực tiễn, sống động.

Mỗi người phải biểu hiện thường xuyên bằng những hành động đạo đức, lời nói đạo đức cho tới ý nghĩ đạo đức, trước hết là của tất cả Tăng, Ni, Phật tử. Nhờ vậy, chúng ta tỏa sáng cho đời để cuộc đời sáng đẹp hơn lên.

Như thế, đạo Phật có mặt trong đời sống không chỉ diễn bày qua chùa chiền, tượng Phật, kinh sách, các nghi lễ cầu an, mà trước hết là bằng nếp sống đạo đức của Tăng, Ni, Phật tử, bằng những quan hệ ứng xử mẫu mực của mọi người với nhau trong xã hội.

Khi mỗi người đã nhận chân ra đặc trưng của đạo đức Phật giáo là gì, thì chắc chắn rằng hạnh phúc sẽ mỉm cười với bất cứ ai thực hành theo nếp sống này.

3. Tóm lại: Đạo đức Phật giáo là một thành tựu văn hoá, văn minh chung của nhân loại. So với những truyền thống đạo đức khác (như Nho giáo, Đạo thiên chúa, Đạo Hồi…) thì đạo đức Phật giáo có nhiều điểm riêng biệt, độc đáo.

Nghiên cứu đạo đức Phật giáo và tìm cách khai thác những hạt nhân hợp lý trong đó, kết hợp với các truyền thống đạo đức khác sẽ giúp ta xây dựng một xã hội tốt đẹp, hạnh phúc hơn trong tương lai.

Tài liệu tham khảo

[01] – Hoàng Tâm Xuyên (Chủ biên): Mười tôn giáo lớn trên thế giới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999.
[02] – Tâm Thiện: “Tôn giáo và giá trị đích thực” trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam, (Chương trình Phật học hàm thụ, Tập 2), Nxb Hồng Đức, 2013.
[03] – Nguyễn Như Ý (Chủ biên): Đại từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hoá Thông tin, 1999.
[04] – Thích Chân Quang: Tâm lý đạo đức, (Quyển số 1, Tái bản lần thứ hai, có sửa chữa bổ sung), Nxb Tôn giáo, 2006.
[05] – Damien Keown: Đạo đức học Phật giáo, Nxb Tri thức, 2013.
[06] – Minh Hạnh Đức: “Đạo đức Phật giáo”, in trong Đạo Phật ngày nay, Tập 46 (10-2014), Nxb Phương Đông.
[07] – Thu Giang Nguyễn Duy Cần: Phật học tinh hoa (Tái bản lần thứ nhất), Nxb Trẻ, 2014.
[08] – Nguyễn Duy Hinh: Một số bài viết về Tôn giáo học, Nxb Khoa học xã hội, 2007.

TS Bùi Hồng Vạn
Trường Đại học Thương mại (TMU)

Hạnh Nhẫn nhục

Nhẫn nhục là một trong những phẩm chất đạo đức mà con người cần học hỏi, rèn luyện để có được. Bởi lợi ích của nó là vô cùng to lớn… Phật giáo rất coi trọng việc giáo dục đạo đức, trong đó “hạnh nhẫn nhục” nhận được nhiều sự quan tâm. Câu chuyện sau đây là một minh chứng giáo dục cho “hạnh nhẫn nhục”:

Một thằng bé trông to con đang đi trên đường, chợt thấy cái ví của ai đó đánh rơi. Nó vừa nhặt lên xem thì một thằng bé khác (nhỏ hơn) ở đâu chạy đến đòi chia đôi số tiền trong ví. Thằng lớn không chịu vì nó muốn trả lại ví cho người đánh mất.

Đang dùng dằng tranh cãi thì một người đàn ông đi tới hỏi hai đứa có nhặt được một cái ví không. Thằng lớn nói có và vui vẻ trả lại chiếc ví cho ông ta. Người đàn ông mừng quá, sau khi xem ví không thấy mất gì liền lấy ra tờ 50 ngàn để “hậu tạ” hai đứa. Thằng lớn dứt khoát không nhận tiền…

Khi người đàn ông đi khỏi thì thằng nhỏ hơn nói với thằng lớn:

Mày đưa tao 25 ngàn.

Tiền gì? thằng lớn hỏi lại.

Vì tao với mày cùng nhặt được ví, ông ta cho 50 ngàn thì phải chia đôi.

Lúc nãy mày thấy tao trả lại hết cho ông ta rồi mà.

Tao không biết, ông ta cho 50 ngàn tức mày 25, tao 25 còn trả lại là việc riêng của mày.

Hai đứa cứ cãi cọ nhau qua lại như vậy. Vì không nhận được tiền thằng bé xông vào đánh thằng lớn. Thằng lớn bỏ chạy… Có người thấy thế hỏi: Mày lớn hơn, không đánh lại được nó hay sao mà bỏ chạy? Thằng lớn trả lời: Đâu có, nếu cháu đánh lại là nó chết, nên cháu chạy để không phải đánh nhau với nó…

Đó chính là “hạnh nhẫn nhục” mà Đạo Phật thường truyền dạy cho các Phật tử và chúng sinh…

Hà Nội, ngày 16-02-2020

Bùi Tâm Văn

Chuyện “Tỳ kheo và con ngỗng”

Có vị Tỳ Kheo đi khất thực vào buổi sáng. Khi đến một gia đình giàu có, ông được chủ nhà cung kính đem vật thực ra cho vào bát.. Trong lúc xới vào bát, chiếc nhẫn của bà chủ nhà do lỏng quá nên bị rớt xuống đất, nhưng bà không biết.

Vị Tỳ Kheo biết nhưng nghĩ mình sẽ nói cho chủ nhà biết sau. Vốn ít nói, lại giữ oai nghi khi đi khất thực, nên ông không vội nói. Không ngờ, lúc đó có một con ngỗng từ đâu chạy tới nuốt mất chiếc nhẫn. Ông không biết làm thế nào!

Khi chủ vào nhà, ông vẫn còn đứng đó. Chủ nhà rất ngạc nhiên, lúc đó bà nhận ra mình mất chiếc nhẫn. Bà vội chạy ra hỏi: “Thưa thầy, thầy có thấy chiếc nhẫn của con không?”. Vị Tỳ Kheo im lặng không trả lời. Vì ông sợ nói thật thì con ngỗng sẽ bị giết. Ông lại là người chân thật, không nói dối bao giờ.

Ông không biết giải quyết sự tình thế nào. Bà chủ nhà tiếp tục hỏi: “Thầy có thấy không, chiếc nhẫn của con mới rơi ở đây thôi”. Dù bị nghi là mình lấy nhẫn, ông vẫn im lặng. Chủ nhà giận dữ túm áo ông nói: “Thầy lấy chứ còn ai. Nãy giờ chỉ có thầy với tôi”. Bà chủ vừa nặng lời vừa đánh vị Tỳ Kheo. Có lẽ nghiệp của ông vừa hết nên con ngỗng tự nhiên vật vã rồi lăn ra chết. Lúc đó ông mới thều thào nói: “Tôi thấy con ngỗng nó nuốt…”. Bà chủ nhà hoảng hốt kêu lên: “Trời ơi! Sao thầy không nói sớm”. Tỳ Kheo trả lời: “Nói, cô giết con ngỗng thì sao?”

[P/s: Trong cuộc đời, nhiều khi chúng ta cũng rơi vào những tình huống tương tự. Chúng ta bị người khác hiểu lầm, hiểu sai mà vẫn phải chịu đựng, chấp nhận thiệt thòi để không nói dối… Cần phải tin rằng chính sự chịu đựng, chấp nhận thiệt thòi này sẽ làm cho phước đức của chúng ta tăng lên bội phần. Vì nhân quả và phước báo không tự nhiên mà có. Con người phải trải qua những thử thách, gian nan khổ cực, cay đắng… trong cuộc đời mới có được].

Hà Nội, ngày 13/02/2020

Bùi Tâm Văn

Ông già Chồn (chuyện Phật giáo)

Có một ông già hay vào nghe ngài Bá Trượng giảng pháp. Một lần sau khi nghe giảng xong, ông già vẫn không chịu đi. Ngài Bá Trượng nghĩ đây là một người không bình thường, bèn hỏi: “Ông là ai?”. Ông già trả lời: “Bạch Hòa Thượng, con không phải là người. Con là con chồn sau núi. Năm trăm đời trước, đời Đức Phật Ca Diếp, con là một vị Tăng tu hành. Một hôm, có người hỏi con: Người đã đắc đạo có bị luật Nhân Quả chi phối hay không? Con trả lời: Không. Thế là từ đó con bị đọa làm thân chồn 500 kiếp mà không biết mình phạm lỗi gì! Nay con mong Hòa thượng cho con một lời giải thích để con hiểu ra sự thật mà thoát được thân chồn này”.

Ngài Bá Trượng nói: “Ông hỏi lại ta đi”. Ông già trịnh trọng hỏi lại: “Bạch Hòa thượng, người đắc đạo có còn bị luật nhân quả chi phối không?”. Ngài Bá Trượng đã trả lời: “Người đắc đạo đã không còn hiểu sai về luật Nhân Quả nữa (tức hiểu rất sâu sắc)”. Nghe câu đó, ông già đại ngộ ngay. Ông nói với ngài Bá Trượng: “Vậy là con thoát được thân chồn, xin Hòa thượng lấy nghi thức dành cho Tăng mà tống táng cho con”. Nói xong, ông già biến mất.

Trưa hôm sau, ngài Bá Trượng thông báo cho mọi người chuẩn bị lễ tang cho một vị Tăng. Mọi người rất ngạc nhiên vì trong chùa không có ai vừa qua đời cả. Ngài bảo mọi người đi theo mình ra sau núi. Khi đến một cái hang thấy xác một con chồn, Ngài bảo họ đem về thiêu và tống táng như một vị Tăng…

[Đây là câu chuyện được thầy Thích Chân Quang dẫn ra khi giảng về HẠNH CHÂN THẬT. Thầy muốn nói tới những người tu hành cần tránh khát khao, tham vọng, danh lợi phù ảo, muốn được mọi người tôn kính. Người đó biết mình chưa đắc đạo, nhưng vẫn nói dối là mình đã đắc đạo… Những người đó khi nói dối, họ đã gieo rắc những tà kiến sai lầm cho người khác về nhiều vấn đề đạo lý… Trong chuyện trên, ông già Chồn không phải là người nói dối… Ông chỉ hiểu sai, trả lời thiếu cân nhắc, vậy mà ông bị đọa làm thân chồn tới 500 kiếp].

(P/s: Chuyện của Nhà Phật, nhưng với những người không tu hành vẫn nên ngẫm nghĩ và rút ra cho mình điều gì đó thì cũng… TỐT!)

Hà Nội, ngày 12/02/2020

Bùi Tâm Văn

QUAY ĐẦU LÀ BỜ

Một kiếm sĩ vì muốn đoạt vợ của người khác nên đã giết người chồng. Ông ta sợ bị trả thù nên đưa vợ đi nơi khác. Về sau, thấy vợ không tốt nên ông ta đã bỏ vợ. Ông ta hối hận vì việc giết người nên đã tìm cách chuộc lại lỗi lầm của mình.

Ông thấy người từ hai địa phương muốn qua lại phải vượt qua một ngọn núi, đường đèo nguy hiểm, chỉ xẩy chân chút là mất mạng. Ông đã phát tâm đục đường xuyên qua núi nhằm giúp mọi người đi lại dễ dàng.

Cứ ban ngày ông ta đi ăn xin, ban đêm đục núi. Ròng rã thời gian trôi qua không biết bao nhiêu năm. Đến một ngày, con trai của người bị ông giết năm xưa tìm đến để trả thù cho cha. Khi gặp ông, anh ta nói: “Ta không giết người sau lưng, hãy rút kiếm ra và đấu với ta”. Lúc đó, ông ta trả lời người thanh niên: “Ta sẽ dâng mạng sống cho anh, nhưng hãy cho ta đục xong con đường hầm này đã”. Người thanh niên suy nghĩ thấy hợp lý nên đồng ý.

Thời gian chờ đợi kéo dài. Chờ mãi cũng chán, nên anh thanh niên phụ giúp ông ta đục đường hầm cho nhanh. Cứ thế, hai người cùng nhau đục đường hầm ròng rã thêm mấy năm nữa mới xong. Khi kết thúc công việc, ông già ngồi xuống và nói: “Đầu của ta đây, anh cắt đi”. Người thanh niên quỳ xuống, ôm ông già như ôm người thầy của mình và nức nở nói: “Thầy! Làm sao con có thể cắt đầu thầy được”

Hà Nội, ngày 11-02-2020

Bùi Tâm Văn

Cô giáo Việt “Dạy giỏi nhất nước Mỹ”

Đó là một cô giáo người Mỹ, gốc Việt. Cô là người theo đạo Thiên chúa, nhưng chồng cô theo đạo Phật. Vì tu đúng theo lý tưởng của đạo Phật nên người chồng đã thuyết phục được cô sang với đạo Phật.

Cuộc đời dạy học của cô rất vất vả, nhưng nhờ tận tụy và giàu tình thương yêu người nên cô đã cảm hóa được nhiều học trò, đặt biệt là những học trò cá biệt. Danh tiếng của cô ngày càng vang xa…

Tại một trường học rất lớn của một bang nước Mỹ, có khoảng 100 ngàn học sinh đang học tập tại đây. Trong đó, có một số học sinh bị gạt ra ngoài lề, những em này thuộc đối tượng hư hỏng, hay phá phách, nghịch ngợm… Những học sinh ấy thường có nguồn gốc từ Việt Nam, Lào, châu Phi và Nam Mỹ… Phần lớn chúng không rành tiếng Anh, lại không chịu khó học tập nên hư hỏng.

Nhà trường bố trí cho chúng học trong những thùng xe. Còn những tòa nhà lớn, khang trang thì dành cho những học sinh ngoan. Vì những học sinh này quá hư hỏng nên không giáo viên nào dạy được chúng. Nhà trường phải thuê giáo viên dạy theo giờ, dạy được giờ nào nhận thù lao giờ đó. Có người dạy giờ đầu rồi không dám dạy giờ sau nữa… Ông Hiệu trưởng nghe tiếng cô nên đã đích thân đến mời cô dạy. Hai vợ chồng cô đắn đo suy nghĩ, cuối cùng được chồng khuyến khích cô đã nhận lời.

Khi tới trường cô đã thấy hai xe cảnh sát ở đấy. Cảnh sát phải có mặt thường xuyên bởi những học sinh này đi học mang theo cả súng, dao. Khi vào trường, chỗ này đứng một cặp, chỗ kia đứng một cặp, chúng ôm hôn nhau rất tự nhiên. Vào lớp, cô còn chứng kiến nhiều cảnh tượng đáng sợ hơn nữa. Chúng thường đánh nhau, đâm chém lẫn nhau. Thỉnh thoảng cảnh sát lại chạy vào can thiệp. Đó là chưa kể cảnh con gái ngồi trong lớp còn vạch ngực ra, gác chân lên bàn…

Trước tình hình đó, cô đề nghị với ông Hiệu trưởng: “Cho tôi một phòng học chính thức ở tòa nhà, chứ không học trong thùng xe”. “Bà yêu cầu điều gì, chúng tôi làm điều đó”, ông Hiệu trưởng nói.

Khi nhận phòng học cô thấy do lâu ngày không được dọn dẹp nên rất bẩn. Cô phải tự quyét dọn, lau chùi. Thấy cô làm bọn học sinh hỏi: Cô dọn dẹp để làm gì? Cô trả lời: Lớp học cũng như cái nhà, mình phải chăm sóc cho nó. Cô chỉ nói vậy, nhưng nhiều đứa thấy cô nói đúng nên đã phụ giúp cô dọn dẹp. Lớp học trở nên sạch đẹp.

Trong quá trình dạy học cô luôn thể hiện tình yêu thương và tôn trọng đối với học sinh. Dần dần cô đã cảm hóa được chúng. Bọn trẻ bắt đầu học tập tử tế… Vài hôm sau, một đứa học sinh người Mỹ vào học. Việc làm đầu tiên của nó là gác chân lên bàn nằm ngủ. Ba ngày liên tiếp như thế không thấy ai nói gì, đến ngày thứ tư nó không ngủ nữa và bắt đầu quậy phá. Nó la hét um sùm để người ta chú ý. Cô giáo hỏi nó: “Em từ đâu đến?”; nó trả lời: “Trong tù mới ra”. Cô lại hỏi: “Em đi tù vì tội gì?”; “Ăn cướp có súng”, nó trả lời.

Nó lạnh lùng trả lời, thân thể nó được xăm từ đầu tới chân. Vậy mà cuối cùng cô cảm hóa được học sinh này. Nó bắt đầu chịu học và trở thành người giữ trật tự trong lớp. Đang học, ai nói chuyện, nó chỉ mặt nói: “Im lặng”. Cô rất kiên trì dạy dỗ, lại thêm phương pháp sư phạm tốt, học trò tiến bộ trông thấy. Khi thấy học sinh nào tiến bộ rõ rệt, cô cho chuyển qua lớp khác học ngay. Những học sinh chuyển sang lớp khác về sau đều trở thành học sinh giỏi. Có những em trúng tuyển vào các trường đại học danh tiếng. Tên tuổi của cô lại càng được nhiều người biết đến…

Năm đó, nước Mỹ chọn được 30 giáo viên giỏi trong toàn quốc, sau đó lọc dần còn lại 60 người. Hội đồng xem cách giảng dạy của từng giáo viên, chọn đi chọn lại còn được 36 người. Hội đồng xét duyệt mời 36 giáo viên đó về gặp mặt tại thủ đô Washington.

Trước khi gặp mắt, họ gửi cho mỗi người một cuốn băng video để biết 35 người kia. Trong hội nghị, theo quy định, mỗi người chỉ được nói 3 phút về đường lối, phương pháp giáo dục của mình.

Đến lượt cô trình bày, cô nói bằng tiếng Việt: “Kính chào quý vị, tôi rất hân hạnh được gặp quý vị ở đây”. Mọi người không hiểu gì cả… Sau đó,cô nói bằng tiếng Mỹ: “Quý vị có hiểu tôi nói gì không?”. Mọi người lắc đầu cười. Cô nói tiếp: “Bây giờ tôi nói chậm lại, quý vị có hiểu gì không?”. Mọi người vẫn lắc đầu cười. Cô nói: “Nhiệm vụ của tôi là như vậy. Nhiệm vụ của tôi là giúp những em học sinh không nắm được ngôn ngữ của nước Mỹ, trở nên mặc cảm và bị ruồng bỏ, được hội nhập vào xã hội, trở thành học sinh giỏi và trở thành công dân có ích cho nước Mỹ”.

Cả hội trường vỗ tay vang dội và nói rằng: “Những điều cô nói ngắn ngủi đã làm cho cô vượt trội hơn cúng tôi”. Cô được 35 người còn lại bầu chọn là “Giáo viên giỏi nhất”. Chính Tổng thống Mỹ đã trao cho cô phần thưởng cao quý đó…

[P/s: Để có câu chuyện cho chúng ta kể trong 5 phút, những người như cô đã phải cố gắng từng phút, từng giờ, từ tháng năm này đến tháng năm khác, có khi phải dành cả cuộc đời mình cho công việc mình làm. Vì thế, chúng ta cần/nên biết ơn những con người đã làm nên các “huyền thoại”… vì họ phải chịu đựng khó khăn, gian khổ và phải nỗ lực biết bao nhiêu mới làm được điều đó!].

Hà Nội, ngày 07/02/2020

Đau lòng chuyện con đánh mẹ!

Trong truyện cổ Phật giáo có câu chuyện này:

Một quan tòa trước khi tuyên án tử hình một bị cáo đã hỏi anh ta:

– Nguyện vọng cuối cùng của anh là gì?

– Tôi muốn được ôm mẹ tôi lần cuối.

Đây là mong ước chính đáng của một người sắp lìa xa cõi trần. Quan tòa cho người mời mẹ anh ta đến. Tưởng người con sẽ ôm lấy mẹ… Nào ngờ anh ta dùng tay đánh mẹ mình ngất xỉu!

Cùng lúc đó, anh ta ràn rụa nước mắt nói với mọi người: Chính vì người đàn bà này khiến tôi bị chết một cách nhục nhã như hôm nay!

Rồi anh ta đau đớn kể lại một chuyện xẩy ra từ hồi còn nhỏ: lần đầu tiên anh ta lấy trộm một bao diêm của hàng xóm đem về khoe với mẹ. Bấy giờ, mẹ đã không la mắng anh ta mà còn khen ngợi: “Thằng này khôn”.

Nhiều lần anh ta ăn cắp, lấy trộm đồ của người khác nhưng đều không bị mẹ la mắng. Cứ thế anh ta lớn lên và trở thành một tên cướp của, giết người… Hậu quả phải đón nhận cái chết nhục nhã hôm nay!

Tại sao Nho giáo lại xếp BỐ sau THẦY?

Trong “Tam cương” (Quân, Sư, Phụ) của Nho giáo, bố (phụ) “bị xếp” sau thầy (sư) – Tại sao vậy? Câu hỏi này đeo đuổi tôi từ lâu mà vẫn chưa tìm được câu trả lời. Gần đây khi đọc bộ “Tâm lý Đạo đức” của Tỳ kheo Thích Chân Quang (2006) mới có câu trả lời (ít nhiều mang tính thuyết phục)…

Trong tập 3 của bộ sách, từ trang 18 đến trang 20, Tỳ kheo Thích Chân Quang đã đặt ra và trả lời câu hỏi: Tại sao người xưa lại coi công ơn thầy cô nặng hơn công ơn của cha mẹ? Và ông đã lý giải như sau:

Có quan niệm như vậy là vì người ta cho rằng công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ đối với con cái không thể tính kể được, nhưng dẫu sao công ơn đó cũng mang ý nghĩa vật chất. Cha mẹ cho chúng ta hình hài, nuôi chúng ta khôn lớn, nhưng tất cả những điều đó đều thuộc về vật chất. Còn thầy cô cho chúng ta trí tuệ, đời sống tâm hồn. Đó là những yếu tố thuộc về giá trị tinh thần, nên có ý nghĩa lớn lao.

Thử nghĩ, nếu không biết đọc, biết viết, không được dạy dỗ về lẽ sống, về cách cư xử, chúng ta sẽ sống như thế nào? Chúng ta sẽ không hiểu biết gì về cuộc sống, chúng ta có thể hỗn láo với người lớn tuổi, gây gổ với mọi người. Lúc ấy, chúng ta không có một chút giá trị nào vì giá trị của con người được đánh giá trên khía cạnh tinh thần hơn là vật chất. Điều này được biểu hiện qua trí tuệ, đạo đức, khả năng ứng xử với mọi người… Bởi vậy, thân tuy quan trọng nhưng giá trị tâm hồn, giá trị tinh thần còn quan trọng hơn. Người Á Đông đã khẳng định về điều đó – một điều rất sâu sắc mà người phương Tây không nghĩ đến!

Giá trị tinh thần của một người phần lớn nhờ công dạy dỗ của thầy cô giáo. Nhờ học hành mà chúng ta có trí tuệ, có hiểu biết sâu sắc về những vấn đề về tự nhiên – xã hội; biết nói năng lễ độ, biết cư xử đúng mực, không xâm phạm đến quyền lợi của người khác, v.v… Vì thế người phương Đông đã đặt công lao của người thầy trên công lao của cha mẹ… BIẾT ƠN THẦY CÔ, CHÚNG TA CẦN: Sống tốt, tu dưỡng đạo đức, rèn luyện tài năng để góp phần đem lại lợi ích cho gia đình và xã hội. Đó chính là cách đền ơn có ý nghĩa nhất đối với những người có công bồi dưỡng giáo dục cho mình những giá trị tinh thần…

Hà Nội, ngày 05/02/2020

Bùi Tâm Văn

“Hình ảnh của bạn đáng giá triệu đô”

Xây dựng, quản lý hình ảnh/tượng của mình trong thời đại ngày nay trở thành một vấn đề đã, đang và sẽ được nhiều người quan tâm.

Inggrid Zhang là một chuyên gia xây dựng hình ảnh thương mại, bà đã viết và cho xuất bản cuốn sách “Hình ảnh của bạn đáng giá triệu đô”. Sách được dịch và xuất bản ở Việt Nam năm 2013 (513 trang, in khổ: 13,5 x 20,5 cm).

Đây là cuốn sách hay về chủ đề xây dựng hình ảnh/tượng bản thân. Ngoài phần mở đầu và phần cuối, nội dung của sách được chia thành 6 phần, với các chương cụ thể như sau:

* Phần I: Khí chất (gồm 6 chương, trong đó Chương 1: Hình tượng của bạn phải giống người thành đạt; Chương 2: Không ai có thể thành công nếu thiếu tự tin; Chương 3: Khi bạn chưa gặt hái được thành tựu vĩ đại như Bill Gates; Chương 4: Thế giới hai phút – ấn tượng đầu tiên; Chương 5: Mọi người đều muốn mình trông giống người trung thượng lưu; Chương 6: Anh nhiệt tình với tôi, tôi sẽ quý mến anh – Nhiệt tình là phẩm chất cuốn hút nhất của mỗi con người).

* Phần II: Trang phục và phụ kiện (gồm Chương 7: Những người ăn mặc luộm thuộm không thể tạo ra ảnh hưởng lớn đối với xã hội – Trang phục của bạn chính là bạn; Chương 8: Công dụng lớn nhất của trang phục – Không phải để giúp bạn trông đẹp hơn mà giúp bạn tự tin hơn; Chương 9: Đừng để vợ đóng hộp cho bạn; Chương 10: Cavat – Tuyên ngôn cái tôi của đàn ông; Chương 11: Đừng bao giờ trao tiền bạc cho những kẻ đi đôi giày cũ rách; Chương 12: Sau khi vứt bỏ những bộ vest sang trọng và chiếc cavat đắt tiền, cuộc chiến trong phòng họp Hội đồng quản trị chưa bao giờ chấm dứt – Quần áo giản tiện không có nghĩa là có thể ăn mặc tùy tiện; Chương 13: Đồng hồ, thắt lưng da – Công cụ nâng cao hay hạ bệ giá trị bản thân; Chương 14: Ma quỷ ẩn náu trong từng tiểu tiết – Hãy cắt ngắn lông mũi của bạn; Chương 15: Phụ nữ ăn mặc không phù hợp, chắc chắn sẽ chuốc lấy thất bại).

* Phần III: Giao tiếp (Chương 16: Giọng nói của anh làm tôi nhức đầu – Giọng nói là nhạc cụ có sức lôi cuốn mạnh nhất trong quá trình giao tiếp của loài người; Chương 17: Chỉ cần nói chuyện, tôi có thể hiểu về anh – Hình tượng của bạn khi nói chuyện phiếm; Chương 18: Đừng bao giờ để tốc độ của lưỡi vượt qua tốc độ tư duy – Hãy học nghe trước khi học nói; Chương 19: Diễn thuyết trước công chúng – Thời khắc quý báu để thu hút sự chú ý của người khác; Chương 20: “Nghe” thấy hình tượng của bạn qua điện thoại; Chương 21: Anh quý mến tôi, tôi cũng sẽ quý mến anh – Nguyên tắc vàng để thu hút đối tượng giao tiếp: yêu quý và tán dương).

* Phần IV: Ngôn ngữ cơ thể (gồm các chương – Chương 22: Năm giây ngắn ngủi mang lại hiệu ích kinh tế lớn lao – Không nên bắt những bàn tay đuồn đuột như cá chết; Chương 23: Hãy bước đi như những nhà tỉ phú – Tác dụng của ngôn ngữ cơ thể; Chương 24: Nụ cười của bạn đáng giá triệu đô – Nụ cười là ngôn ngữ không có đường biên; Chương 25: Đôi mắt có khả năng biểu đạt phong phú như chiếc lưỡi; Chương 26: Đừng đánh giá con người chỉ thông qua vẻ bề ngoài – Văn hóa, cử chỉ giúp ta phân biệt người này với người khác; Chương 27: Mặt biến đổi theo tâm – Không thể che kín vòng sáng tâm hồn).

* Phần V: Phong cách (gồm Chương 28: Trong khi bạn thưởng thức đồ ăn, người khác thưởng thức bạn; Chương 29: Học đòi phong nhã, giả danh quý tộc – Hiệp sĩ sân golf; Chương 30: Người sai hẹn không đáng tin – Người đúng hẹn là giữ uy tín; Chương 31: Mọi người đều kỳ vọng nhân vật vĩ đại là người tràn trề sức sống – Xây dựng hình tượng lành mạnh; Chương 32: Ba thế hệ mới tạo ra một thiên tài nghệ thuật – Tiền không mua được khí chất; Chương 33: Hàng tỉ người đang dõi mắt theo bạn – Hình tượng trên phương tiện thông tin đại chúng).

* Phần VI: Phần kết (Chương 34: Chỉ có những điều chưa nghĩ ra, không có điều gì không thể làm được; Chương 35: Thành tín – Hình tượng của bạn đáng giá triệu đô)…

Mặc dù Inggrid Zhang dựa vào cơ sở dữ liệu của các nước phương Tây và Trung Quốc để viết cuốn sách. Nhưng người Việt ta có thể đọc, suy ngẫm và vận dụng một cách phù hợp vào cuộc sống thì vẫn đem lại nhiều lợi ích.

Tuy vậy, bạn đọc cũng cần lưu ý đến lời khuyên của tác giả: “Nếu bạn không khát khao một cuộc đời siêu việt, không kì vọng vào sự nghiệp thành công; nếu bạn không muốn nổi bật xuất chúng, lôi cuốn mọi ánh nhìn và dành sự tôn trọng của người khác; nếu bạn không để tâm đến thành tích trong công việc, không hi vọng thăng tiến; nếu bạn không kì vọng vào tiền đồ của con trẻ, không tin tưởng vào kì ngộ trong tương lai thì xin bạn đừng mở cuốn sách này!“…

Hà Nội, ngày 03/02/2020

Bùi Tâm Văn

Chữ “TÍN”

Bàn về chuyện giữ chữ “Tín” đối với nhiều người thực không có mấy tí giá trị. Vì họ không sống và hành động theo khuôn phép đó. Thành ngữ Việt có câu: “Một lần bất tin thì vạn lần bất tín”. Đặc biệt trong xã hội hiện đại, trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0, chữ Tín lại hết sức cần thiết phải quan tâm và giữ gìn…

Có rất nhiều minh chứng cho thấy hệ quả không hay xẩy ra khi không giữ chữ tín. Dưới đây là một câu chuyện “thất tín” của Trung Quốc, nhưng cũng gợi lên cho chúng ta những nghĩ suy… về chữ tín thời nay:

Vu Trạch mới từ nước ngoài trở về Trung Quốc. Anh kết giao với hai bạn mới là Tuệ và Phi. Hai người này đang thành công trong ngành bất động sản ở Trung Quốc. Ba người hợp lại thành một nhóm chơi cầu lông chuyên nghiệp. Hàng tuần vào một thời gian cố định, họ thường tập luyện với nhau 2 lần. Trạch là trưởng nhóm, phụ trách thuê sân bãi luyện tập.

Trong ba người, Trạch luôn là người tuân thủ thời gian nghiêm ngặt. Anh thường đến sớm và chờ hai người bạn của mình. Ngược lại Tuệ và Phi hôm nào cũng đến muộn, hoặc không đến. Khi Trạch gọi điện thoại hỏi thăm thì Tuệ làm như không có việc gì, lại nói với anh: “Tớ đang ăn cơm cùng người khác, cậu đánh cậu lông xong cũng đến đây nhé!”. Có hôm cả Phi và Tuệ đều không đến, khiến Trạch buồn bã trên sân đợi bạn!

Từ đó, Trạch rút kinh nghiệm trước khi thuê sân, anh hỏi Tuệ và Phi xem hôm nay họ có hẹn với khách hàng không. Nếu không hẹn khách hàng, anh mới thuê sân. Tuy vậy, việc hai người bạn của anh vẫn thường xuyên đến trễ hoặc thất hứa, không đến.

Ba người sau đó phát sinh xung đột, mâu thuẫn. Không kìm được giận, Trạch đã lớn tiếng trách Phi: “Nếu các cậu không đến được, sao không gọi điện trước cho tớ để tớ tìm người khác chơi?”. Nghe vậy, Phi nói: “Việc này có gì to tát đâu, sao cậu khiến nó nghiêm trọng như thế?”. Trạch nói: “Nếu muốn người khác tôn trọng cậu, cậu phải tôn trọng người khác, tôn trọng thời gian. Các cậu là người làm kinh doanh, giữ lời hứa là danh dự của doanh nhân. Nếu các cậu cũng đối xử với khách hàng như với tớ, thì hỏi khách hàng nào tin tưởng các cậu?”.

Nét mặt Phi lúc đó trở nên vô cùng khó coi, anh ta nói: “Tớ không bao giờ thất hẹn với khách hàng… Quan niệm của người Trung Quốc khác người phương Tây. Cậu phải thay đổi tín điều của mình đi, học cách hòa nhập vào văn hóa nước ta. Nếu không, cậu sẽ bị bong da tróc vảy đấy”. Trạch không hiểu, nên anh hỏi lại: “Lẽ nào không đến đúng hẹn lại là văn hóa của người Trung Quốc?

Sau lần ấy, Trạch rút ra bài học và quyết định thuê một huấn luyện viên làm bạn đánh cầu với mình. Từ đó, anh không phải nảy sinh mâu thuẫn, xung đột với người khác do phải chờ đợi nữa.

Không lâu sau, do nhu cầu kinh doanh, Tuệ và Phi muốn hợp tác với Trạch; nhưng Trạch chỉ cảm ơn rồi khước từ. Người tuân thủ thời gian như Trạch cho rằng: một người không làm đúng hẹn giống như một nhạc công chơi nhạc tùy hứng. Anh không muốn chịu đựng sự khó chịu giống như trước đây nữa!

Hà Nội, ngày 02/02/2020

Bùi Tâm Văn

TẢN MẠN CHUYỆN MUA ĐIỆN THOẠI

Hôm qua sau khi thăm bạn bè, đồng nghiệp về tôi quyết định đi mua điện thoại mới, coi như món quà tự thưởng cho mình sau một năm vất vả…

Theo phân tầng xã hội, tôi thuộc diện “dân nghèo thành thị”. Vì thế, khi mua sắm tôi luôn phải suy nghĩ, cân nhắc. Nào lên mạng tìm hiểu, nào tham khảo con cái, bạn bè… Là dân nghèo, trời lại “ban” cái tính cẩn thận nên tôi đến mấy nơi bán điện thoại để xem hàng, khảo sát, so sánh giá cả rồi mới quyết định “mở ví”…

Sau khi khảo sát, tôi định mua hàng ở một siêu thị gần nhà. Đây là nơi tôi đã nhiều lần mua hàng (điều hòa, ti vi, tủ lạnh, tủ đông, điện thoại, v.v…). Mới chiều tối ngày 29 Tết tôi còn mua điện thoại cho “bà xã” ở đây. Theo chính sách của siêu thị này thì tôi được xem là “khách hàng thân thiết!”.

Dự định hôm nay sẽ sắm vai khách hàng thân thiết thêm lần nữa, nhưng điều này không thực hiện được! Lý do rất đơn giản – tôi không hài lòng với cung cách phục vụ của một nữ nhân viên bán hàng tại đây…

Văn minh thương mại luôn đề cao việc tôn trọng khách hàng, coi “khách hàng là thượng đế”, “khách hàng luôn có lý”… Vậy mà nữ nhân viên bán hàng không có tinh thần này. Cô đã không đem lại cho tôi sự hài lòng khi tiếp xúc. Từ vẻ mặt, đến nói năng khiến “thượng đế” không hài lòng… Và thế là “thượng đế” quyết định sang Store Viettel Cầu Diễn, Hà Nội để mua hàng.

Tại đây, chỉ có 1 nữ nhân viên bán hàng và 1 bảo vệ. Hỏi ra thì biết mùng 4 Tết, một số người quê xa được cho nghỉ thêm thời gian. Nữ nhân viên ở cơ sở này thể hiện đúng tinh thần của văn minh thương mại. Cô rất vui vẻ, điềm đạm trả lời, rồi còn tư vấn, hướng dẫn cho một “thượng đế” khó tính như tôi về sản phẩm… Cô khiến tôi rất hài lòng, vì thế quyết định mua “con” Samsung Galaxy A51 (Mede in Viet Nam) với giá 7.490.000 đồng.

Tôi càng vui khi giá “con A51” bán ở đây chỉ 7.490 ngàn đồng, giảm 500 ngàn đồng so với những nơi khác (7.990.000 đồng). Đã thế còn được tặng thêm 1 lock Coca Cola 6 lon nữa, thái độ người bán lại rất Ok…

Hết câu chuyện đi mua điện thoại… Còn bây giờ thì nhân đầu năm mới, Bùi Tâm Văn xin chân thành cảm ơn các bạn gần xa – những độc giả yêu quý – đã ủng hộ trang blog buitamvan.com này. Chúc tất cả các bạn sang năm Canh Tý luôn an khang, thành công, hạnh phúc và mọi sự đều Cát Tường…!!!

Trân trọng!

(Hà Nội, mồng 5 Tết Canh Tý)

Bùi Tâm Văn

Thuật bắt tay

Chữ “thuật” trong những văn, ngữ cảnh khác nhau sẽ mang ý nghĩa khác nhau. Điều đó không có gì lạ. Ở đây, chữ thuật, đơn giản được hiểu là cách thức, phương pháp thủ thuật làm một cái gì đó cho đúng cách, đem lại hiệu quả. Vậy thôi!

Bắt tay là một hành vi trong cuộc sống người. Bắt tay đúng cách đem lại giá trị. Vì thế, một trong những chuyên gia xây dựng hình ảnh cá nhân, đồng thời là nhà tư vấn tâm lý và nhân cách – Ingrid Zhang, đã có lời khuyên về “thuật bắt tay” sao cho tốt.

Ingrid Zhang khuyên chúng ta hãy giới thiệu về bản thân trước khi đưa ta ra bắt tay người khác. Và khi thực hiện hành vi này thì lưu ý:

* Những người có địa vị cao, phụ nữ, người lớn tuổi thường giơ tay ra trước. Nếu họ không chủ động đưa tay ra bắt thì bạn nên chờ đợi. Nếu người khác chủ động đưa tay ra, bạn phải nắm lấy tay họ. Nếu không sẽ khiến người ấy cảm thấy không được tôn trọng, đồng thời thể hiện bạn không hiểu phép lịch sử tối thiểu.

* Khi bắt tay, phải nhìn thẳng vào mắt đối phương, miệng tươi cười. Nhìn thẳng thể hiện sự tôn trọng và tình tình của bản dành cho đối phương, đồng thời đây cũng là cách thể hiện sự tự tin, đàng hoàng của bạn và có thể quan sát biểu hiện trên khuôn mặt của đối phương.

* Khi đưa tay ra bắt, lòng bàn tay và ngón tay cái tạo thành một góc nhưng khi bạn bắt tay đối phương thì toàn bộ bốn ngón tay và ngón cái nên nắm lấy bàn tay đối phương. Đặc trưng của phương thức bắt tay “cá ươn” là không nắm ngón cái vào tay đối phương.

* Phải nắm chặt và mạnh một chút khi bắt tay đối phương nhằm thể hiện bạn là người kiên định, có sức mạnh và thái độ nhiệt thành. Cái bắt tay không có lực sẽ khiến nó trở thành loại hình bắt tay “cá ươn”. Nhưng nếu nắm quá chặt sẽ khiến đối phương khó chịu và nghĩ là bạn có ý đồ mờ ám.

* Thời gian nên kéo dài khoảng 5 giây, dưới 5 giây, cuộc bắt tay bị coi là quá vội vàng; nhưng nếu kéo dài quá 5 giây thì cũng bị coi là quá nhiệt tình. Đặc biệt khi nam giới bắt tay phụ nữ, không nên nắm quá lâu, dễ khiến họ nảy sinh tâm lý đề phòng.

* Nếu tay bạn dễ ra mồ hôi, hãy nhớ lau sạch trước khi bắt tay người khác!

[Đoạn trên được trích từ cuốn sách Hình ảnh của bạn đáng giá triệu đô của Ingrid Zhang (xuất bản tiếng Việt, 2013) để bạn nào có nhu cầu thì tham khảo, thực hành thuật bắt tay, giúp bản thân tăng thêm khả năng thành công trong cuộc sống].

Hà Nội, 25/01/2020

Bùi Tâm Văn

Nghe và Nói: Cái nào quan trọng hơn?

“Nghe và Nói” thuộc về kỹ năng (mềm) của con người. Hai kỹ năng này có vai trò quan trọng trong các kỹ năng mà con người cần quan tâm học hỏi, xây dựng và phát triển, phát huy trong cuộc sống. Nếu làm tốt chúng sẽ góp phần hỗ trợ con người thành công trong cuộc sống nói chung, trong sự nghiệp nói riêng.

Thành ngữ Việt có câu: “Học ăn, học nói, học gói, học mở”. Câu thành ngữ này nói đến “học ăn” nhưng không thấy nói học “nghe”, học “lắng nghe”! Trong khi đó, khoa tâm lý học giao tiếp phương Tây rất coi trọng chuyện nghe. Các chuyên gia nhấn mạnh: một người giỏi giao tiếp trước hết phải là một người biết lắng nghe. Khi cần mở lời, trước hết anh ta phải biết quan sát phản ứng phi ngôn ngữ của người khác, sau đó sẽ quyết định nên dùng hình thức và nội dung giao tiếp nào.

Thống kê tâm lý xã hội học cho biết có khoảng từ 50% đến 80% thời gian của một người là dùng để giao tiếp với người khác. Trong đó thời gian lắng nghe chiếm tới một nửa toàn bộ thời gian tham gia giao tiếp.

Trong phát triển sự nghiệp cá nhân, “lắng nghe” được coi là kỹ năng giao tiếp quan trọng hơn “nói”. Các chuyên gia còn nhấn mạnh: “Nghe, là cơ hội tốt nhất giúp bạn nâng cao giá trị và tri thức”, “Những gì chúng ta nói có quan hệ mật thiết với những gì chúng ta nghe, thậm chí nó được bắt nguồn từ những gì chúng ta nghe”.

“Lắng nghe” được xem như một bộ môn nghệ thuật mà những người muốn thành công phải biết nắm bắt. Lắng nghe chính là phương pháp đơn giản nhất giúp bạn xây dựng hình tượng đẹp cho bản thân. Các chuyên gia tâm lý giao tiếp luôn đề cao nguyên tắc: “Trước khi học nói, hãy bắt đầu từ học nghe”…

Từ thời cổ đại, ở phương Tây, người ta đã coi trọng việc lắng nghe. Chuyện kể lại rằng: Một thanh niên trẻ đến bái Socrates làm thầy. Thanh niên này muốn ông truyền cho mình kỹ năng diễn thuyết.

Để thể hiện khả năng ăn nói thiên phú và xuất sắc của mình, anh ta thao thao bất tuyệt diễn thuyết trước mặt Socrates. Socrates đã ngắt lời và bảo anh thanh niên phải trả học phí gấp đôi thì ông mới thu nhận làm học trò. Thanh niên kinh ngạc hỏi lại ông: “Vì sao con phải trả học phí gấp đôi?”. Socrates đã trả lời: “Bởi vì tôi phải dạy cho cậu hai môn học: môn thứ nhất là học cách im lặng, không nói, chỉ lắng nghe. Sau đó là môn học mở miệng nói những gì mình nghĩ”…

Vậy là, giữa nghe và nói, nghe được xác định quan trọng hơn nói. Cả hai truyền thống văn hóa Đông Tây đều tương đồng nhau ở điểm này. Lão Tử (của Phương Đông) bảo: “Đại âm hi thanh; đại tượng hi hình” (nghĩa là: Âm thanh lớn chưa hẳn khiến người khác nghe lọt tai; hình ảnh lớn chưa hẳn khiến người khác nhìn lọt mắt). Còn cách ngôn phương Tây thì nói: “Thượng đế ban tặng cho chúng ta hai cái tai và một cái lưỡi, vì muốn chúng ta nghe nhiều, nói ít”… Góp vào kho tàng văn hóa nhân loại về nghe và nói, thành ngữ Việt có câu: “Im lặng là vàng”. Nếu bình tán rộng thì thành ngữ này cũng có ý trùng với tư tưởng Đông Tây nói trên…

Hà Nội, ngày 22/1/2020

Bùi Tâm Văn

TIỂU THUYẾT LÀ GÌ?

Thú thực có lúc tôi định bỏ nghề giáo, theo nghề văn. Nhưng do không có năng lực, lại không có duyên với nghề/nghiệp này nên tình yêu đối với văn chương chỉ dừng lại ở độ nửa chừng (xuân) vậy thôi…

Nhưng, do còn nặng lòng với văn, nên tôi vẫn hay đọc những cuốn sách văn học mình yêu thích. Các tác giả trong văn chương người Việt hấp dẫn tôi phải kể đến Nam Cao (hồi học cấp 2), Nguyễn Huy Thiệp (khi đã đi làm) và Đỗ Lai Thúy (gần đây)…

Còn trên thế giới, với nước Tàu thì tôi “mê” Ngô Thừa Ân (với Tây du ký), La Quán Trung (với Tam quốc diễn nghĩa), Thi Nại Am (với Thủy Hử), Tào Tuyết Cần (với Hồng Lâu Mộng). Nước Nga thì thích Lép Tôn-xtôi (với Chiến Tranh và Hòa bình), Puskin (các bài thơ tình), Sô-lô-khốp (Đất vỡ hoang), Ốt-xtơ-rốp-xki (với Thép đã tôi thế đấy), Ai-rơ-man-tốp (Đa-ghet-xtan của tôi)…

Còn nhiều nữa các tác giả nước ngoài, như Vích-to Huy-gô (với Những người khốn khổ), Sếc-xpia (với Ham lét), Giắc-Lơn-Đơn (với Tiếng gọi nơi hoang dã), v.v… Kể ra không hết được, vả lại định hướng của bài viết không phải nói về điều này.

Bài viết đề cập đến quan niệm của Nguyễn Huy Thiệp (một nhà văn Việt mà tôi yêu thích) về thể loại tiểu thuyết.

Vậy, Nguyễn Huy Thiệp quan niệm thế nào về tiểu thuyết?

Mục “2. Tiểu thuyết là gì?” thuộc chùm bài viết về tiểu thuyết có tên “Thời của tiểu thuyết” in trong tập tiểu luận “Giăng lưới bắt chim” (xuất bản 2010) sẽ trả lời câu hỏi vừa nêu. Mời bạn cùng đọc nhé:

Độ dày và tạp của tiểu thuyết có một cái gì đấy “hấp dẫn” (có lẽ hấp dẫn người viết hơn là người đọc).Tiểu thuyết vừa là một “sự tha hóa, xuống cấp” của truyện ngắn vừa là một sự “phát triển, bứt phá lên” của truyện ngắn. Nói ra điều này thật buồn cười, có phần khó hiểu với người ngoại đạo. Nếu như truyện ngắn đòi hỏi tinh lọc, thậm chí khắc nghiệt thì tiểu thuyết tạp đến nỗi cái gì cũng có thể thâu nạp vào được. Tiểu thuyết như một nồi lẩu nóng hổi của nghệ thuật.

Khi từ viết truyện ngắn chuyển sang tiểu thuyết, nhà sáng tác có phần nào dễ dàng hơn, “thênh thang” hơn. Không phải tự dưng các nhà cổ điển khuyên các nhà văn trẻ hãy bắt đầu từ truyện ngắn. Việc rèn luyện kỹ năng từ các bài tập truyện ngắn giúp cho các nhà sáng tác khi viết tiểu thuyết nhiều thuận lợi hơn.

“Thời kỳ truyện ngắn” của hơn thập niên qua đủ độ dài cho các nhà sáng tác ở ta có kinh nghiệm chuyển sang “thời kỳ tiểu thuyết”.

Tiểu thuyết là gì? Tôi ngờ ngợ võ đoán tương lai trên văn đàn ở ta sắp tới sẽ có mấy dạng sau đây:

* Tiểu thuyết tự vấn (chữ của nhà văn Nguyên Ngọc) dành cho những nhà văn loại một có “tư tưởng”. Tôi nghĩ rằng đây sẽ thuộc về những nhà văn khoảng độ tuổi “đầu 5”. Trẻ hơn rất khó “tự vấn” vì kinh nghiệm sống không đủ cho họ có thể xem xét nội tâm của mình và nội tâm xã hội.

Ý thức công dân và bản lĩnh của thế hệ nhà văn này theo tôi là chẳng có gì đáng ngại trừ những thằng điên thực sự. Chiến tranh và những kinh nghiệm lịch sử, ký ức, hồi ức, ẩn ức… với độ dài về thời gian sẽ giúp họ có thể xây dựng những tác phẩm có giá trị. Đòi hỏi về tự do tư tưởng của lối tiểu thuyết tự sự, tự vấn này rất lớn và cũng không phải ai cũng “nuốt được thuốc đắng”.

Với lối tiểu thuyết này, điều cơ bản không phải là những đề tài, những vấn đề mổ xẻ “tấn trò đời” (có quá nhiều nguyên liệu dành cho nó) mà việc tìm ra một giọng điệu mới sẽ quan trọng hơn.

Viết theo lối mòn của tiểu thuyết cũ thì chẳng ai đọc được. Đây sẽ là kiểu tiểu thuyết đòi hỏi rất nhiều “võ” (ý tôi muốn nói về kỹ thuật viết văn). Những nhà văn xoàng đừng dại đâm đầu vào lối viết này. Văn chương có điều oái oăm là không phải cứ có ý chí là sẽ làm cho nó hay được. Nhưng thật trớ trêu, đối với các nhà văn xoàng thì càng khó, họ sẽ lại càng đâm đầu vào viết. “Điếc không sợ súng” cũng là một chân lý có thực trong văn học.

Gần đây, người ta thấy nhan nhản các bộ tiểu thuyết, thậm chí trường thiên tiểu thuyết ra đời liên tiếp. Chỉ nhìn qua thống kê trong cuộc thi tiểu thuyết 2002-2004 của Hội Nhà văn Việt Nam người ta cũng đủ giật mình: con số tiểu thuyết được viết ra trên dưới ba chục cuốn dù cho cuộc thi mới đi được nửa chặng đường!

Trong số các nhà văn viết dài thì Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Đình Chính nổi lên như những “kiệt hiệt”. Những cố gắng không mệt mỏi của Lê Lựu, Trung Trung Đỉnh, Chu Lai, Nguyễn Việt Hà, v.v… cũng đáng nể phục…

* Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng, rồi đây thành công của tiểu thuyết Việt Nam sẽ không phải là ở dạng tiểu thuyết “chính thống” kiểu tự vấn, tự sự mà có khả năng sẽ rơi vào dạng tiểu thuyết “mua vui cũng được một vài trống canh”: tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết phiêu lưu, trinh thám hoặc cái gì từa tựa như thế.

Thực tế, một khi xã hội ổn định, đời sống vật chất tinh thần tăng dần lên thì người ta sẽ không còn băn khoăn quá nhiều về “lý tưởng” hoặc “chân lý” gì nhiều nữa (ở đây tôi muốn nói đến lý tưởng sống chung chung và chân lý phàm tục thường nhật chứ không muốn ám chỉ về khía cạnh chính trị).

Có thể nhìn rộng ra thêm ở các hoạt động âm nhạc biểu diễn để so sánh: các ca khúc thu hút giới trẻ (nhạc trẻ) vẫn thường ăn khách ở những tụ điểm vui chơi nhiều hơn “ca khúc truyền thống”. Sẽ là tương tự như thế, những tiểu thuyết best seller hấp dẫn người ta với những chủ đề vô thưởng vô phạt rồi đây sẽ chiếm thế thượng phong.

Tôi cũng nghĩ rằng những nhà văn tiên phong hàng đầu trong lối viết này (nhất là ở giai đoạn đột phá) sẽ phải là những nhà văn tài năng số một. Việc ra đời hàng loạt các tờ báo, tạp chí sẽ tạo điều kiện để các tiểu thuyết fenilleton xuất hiện. Thực tế trong văn học sử nước ta, Thế Lữ, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Tô Hoài, v.v… cũng từng đã viết như thế.

Tại sao tôi nói phải là những nhà văn tài năng số một đột phá vào dạng tiểu thuyết này? Vì nhiều lẽ: một là, thường ở những nhà văn tài năng thì sự nhạy cảm về thời vận ở họ là điều hiển nhiên. Họ chẳng dại gì khư khư một kiểu, một lối mà không đổi mới chính mình; hai là, bởi sức ì của thói quen “đọc văn học” rất ghê gớm, buộc độc giả thay đổi một thị hiếu thì phải có tác phẩm lớn thực sự, thậm chí phải có “thiên tài” đi đầu đột phá. Nếu “võ công” không cao, khó mà thuyết phục được họ!

* Tóm lại, kiểu gì thì kiểu không có một tài năng khai phá thì chẳng thể làm trò trống gì được với thị hiếu – vốn “vô tư”, nhẹ dạ và bạc bẽo, lại cũng hay thay đổi…

Hà Nội, ngày 22/1/2020

Bùi Tâm Văn

ĐẠO SĨ VÀ BẦY CHUỘT

Ở Ấn Độ xưa có một người đi tu. Thời kỳ đầu, ông ta tu tốt, sống cũng rất đơn giản. Ông sống trong một hang động, không làm gì, chỉ lo tu và đi khất thực.

ĐỨC PHẬT THÍCH CA

Từ cái hang nơi ông ở vào làng khá xa. Mỗi lần đi khất thực, ông đều xin nhiều lương thực, thực phẩm để dành trong một cái bao. Cứ khoảng một tuần ông lại rời hang xuống làng khất thực.

Cuộc sống của ông đơn giản, bình yên. Nhưng rắc rối xẩy ra bắt đầu từ mấy con chuột. Vì phát hiện có thức ăn để dành nên lũ chuột kéo đến quấy phá. Vị Đạo sĩ cảm thấy phiền toái, nên ông thấy cần một con mèo canh giữ những thứ để dành.

Vì thế, khi vào làng khất thực, Đạo sĩ xin thêm con mèo. Thức ăn chay vốn đơn giản, mèo con không chịu ăn. Đạo sĩ nghĩ cần sữa cho mèo uống. Do sống xa làng bản, lấy đâu ra sữa cho con mèo. Đạo sĩ lại nghĩ nuôi thêm một con bò lấy sữa nuôi mèo. Và khi có bò, Đạo sĩ phải bớt thời gian tu để chăn bò và vắt sữa cho mèo.

Cứ thế, thời gian trôi qua, bao nhiêu chuyện rắc rối xẩy ra. Khi bò bị bệnh, ông phải bỏ nhiều công sức chăm sóc nó. Lúc này Đạo sĩ không còn thời gian để nấu cơm. Một Phật tử có lòng cảm mộ xin đến ở nấu cơm cho Thầy. Ông đồng ý, nhưng lại nảy sinh vấn đề mới là cô Phật tử ở đâu, vì chỉ có một cái hang nhỏ?

Ông Đạo sĩ lại phải cất một căn nhà cho ni cô ở. Dần dà lại có thêm vài chú tiểu lo lắng việc trong, việc ngoài. Cuộc sống của nhà tu hành đã thay đổi. Một thời gian sau thì việc tu hành cũng chấm dứt…

Vậy là, chỉ vì mấy con chuột, do không xử lý tốt mà công quả tu hành của một người không thể thành tựu, viên mãn…

Trên thực tế, việc tu hành không dễ. Có rất nhiều yếu tố khách quan, chủ quan tác động đến quá trình này. Những ai không đủ dũng khí, kiên trì và cả trí tuệ thì khó thành tựu công quả. Chả thế mà các bậc thánh như Đức Phật, Đức Khổng Tử, chúa Giê-su, V.I. Lênin… đều khẳng định: Chiến thắng lớn nhất của một người là chiến thắng được chính bản thân mình…

Hà Nội, ngày 21/1/2020

Bùi Tâm Văn

Chuyện của Alexandre Đại đế

Ở vùng Trung Đông, sau thời Đức Phật khoảng mấy thế kỷ, có vị đạo sư tên Điôzen. Ông sống đơn giản, trên người chỉ có một mảnh áo che thân, một cái bát uống nước. Có lần ông nhìn thấy một người cúi xuống múc nước bằng tay để uống. Ông cảm thấy cái bát của mình trở nên thừa nên quăng đi…

Dân trong vùng coi ông như một vị Bồ tát, họ rất nể phục ông. Mỗi khi ông khuyên bảo họ điều gì về đạo lý, họ đều cảm thấy mình được hạnh phúc và an lạc. Tiếng lành về Điôzen đồn xa khắp vùng…

Alexandre Đại đế trên đường chinh phục Trung Đông, nghe đồn về Điôzen, bèn tìm gặp. Alexandre Đại đế gặp Điôzen đúng vào thời điểm ông đang ngồi phơi nắng trong một ngày đông lạnh giá.

Từ xa, Alexandre cùng đoàn tùy tùng thấy một ông lão đang ngồi ung dung tự tại, râu tóc dài. Trên người ông chỉ có một tấm áo quấn quanh, đẹp rực rỡ dưới ánh mặt trời. Ông bèn xuống ngựa, chầm chậm đi đến bên ông lão. Khi đến nơi nhà vua hỏi:

* Ngài có phải là Điôzen?

* Phải, Ngài cần gì?, Điôzen từ tốn đáp.

Hai bên chỉ trao đổi vài câu ngắn ngủi; nhưng phong thái ung dung tự tại của Điôzen khiến vua Alexandre cảm phục. Alexandre là một Đại đế bách chiến bách thắng; nghe danh ông, ai cũng sợ hãi. Chỉ có ông già râu ria xồm xoàn này liếc nhìn ông với ánh mắt bình thản, khiến nhà vua vô cùng cảm phục. Sau vài câu ngắn ngủi, vua Alexandre lên tiếng:

* Thưa Ngài, Ngài có cần gì không?

Hỏi như vậy vì ông nghĩ mình là một vị vua bách chiến bách thắng, uy danh khắp thiên hạ. Ông có nhiều tài sản; nếu Điôzen cần gì, ông sẽ tặng ngay.

Nghe hỏi vậy, Điôzen trả lời:

* Có, tôi cần Ngài xích qua một chút, đừng che ánh mặt trời tôi đang sưởi. Rất cảm ơn!

Thì ra, nhà vua và đoàn tùy tùng đi đến từ hướng đông, khi đứng đã vô tình che hết ánh nắng buổi sáng chiếu vào ông. Nghe vậy, vua Alexandre quay sang nói với đoàn tùy tùng: “Nếu ta không phải là Alexandre Đại đế, ta sẽ là Điôzen”…

Câu chuyện trên thật đáng suy ngẫm phải không các bạn. Rốt cục con người nên lựa chọn lối sống nào đây: lối sống của một vị đế vương, lối sống của những người dân thường, hay lối sống của Ngài Điôzen?

Câu trả lời tùy thuộc vào nhận thức, quan niệm của mỗi chúng ta thôi…

Hà Nội, 20/01/2020

Bùi Tâm Văn

Đố vui (có thưởng)

Xưa, con người đã bày trò đố vui có thưởng. Trong bài này tôi cũng bày ra mấy câu đố. Nếu bạn đoán được sẽ không có thưởng. Nhưng điều đó nào có quan trọng gì… Vì khi đoán được những câu đố, niềm vui chiến thắng sẽ đến với bạn. Điều này chẳng phải là phần thưởng cho bạn sao?

Bạn sẵn sàng chưa? Nào chúng ta bắt đầu nhé:

* “Đi đứng, đứng đổ” là cái gì?

* “Vì mày tao phải đánh tao/ Vì tao, tao lại đánh tao, đánh máy” – là cái hay con gì?

* “Gặp nhau đấy, tìm người để lấy/ Lấy được nhau thì bỏ nhau đấy/ Không lấy được nhau thì đưa nhau về” – là gì?

* Xin thưa trước, câu đố này khó, đòi hỏi bạn phải suy tư nhiều hơn:

Xưa, ở một vùng nọ có một tên quan độc ác, bất nhân. Hắn hay nghĩ ra những trò oái oăm để gây phiền nhiễu, làm hại dân chúng. Khu vực viên quan cai trị có một chiếc cầu bắc qua sông. Dân trong vùng thường qua lại trên chiếc cầu này…

Một hôm viên quan nghĩ ra một trò chơi ác. Hắn cho lính đến canh gác hai đầu cầu và đặt ra luật lệ: một người nào muốn đi qua cầu phải nói một câu. Lính canh sẽ xem xét câu nói đó; nếu xét thấy câu đó đúng thì người nói sẽ bị chém đầu, còn nếu xét thấy câu nói sai thì người đó sẽ bị treo cổ…

Một câu nói khi xem xét thường rơi vào một trong hai trường hợp – đúng hoặc sai. Với điều luật quái ác này dân chúng không dám đi qua cầu nữa. Cuộc sống của họ bị đảo lộn, gặp nhiều khó khăn…

May thay, có một nhà thông thái, sau nhiều ngày đêm suy nghĩ đã tìm ra một câu mà mỗi khi qua cầu nói câu đó thì bọn lính không thể khép tội được. Nhà thông thái đã truyền bá câu nói đó cho người dân trong vùng. Câu đó là câu gì, theo bạn?

Bạn có thể lời giải các câu đố trên cho tác giả bài viết theo email: buitamvan@gmail.com hoặc phản hồi trực tiếp trên trang blog này…

Trân trọng cảm ơn bạn!

Hà Nội, ngày 18/1/2020

Bùi Tâm Văn

6 blog Việt nổi tiếng dành cho các bạn yêu thích blog

Theo Shel Holtz & Ted Demopoulos (tác giả sách “Blog trong kinh doanh”) thì Blog xuất hiện cách nay 14-15 năm. Ngày 2-5-2005 là một bước ngoặt trong lịch sử ứng dụng blog vào kinh doanh.

Trước thời điểm này, chỉ một số nhà kinh doanh sử dụng blog, một số người vẫn đang cân nhắc và một số khác chỉ dừng lại ở mức độ cảm nhận về nó.

Nhiều quản trị viên dù đã có ý niệm mơ hồ blog là gì nhưng vẫn xem nó như một thứ mốt nhất thời rồi lại qua, hay chỉ đơn giản như một công cụ không liên quan mà giới trẻ sử dụng để viết về những vấn đề riêng tư của họ.

Nhưng từ sau ngày 2-5-2005, nhiều nhà kinh doanh đã dần hiểu ra blog là một công cụ cần quan tâm, đồng thời đây là một nhân tố thiết yếu đầy tiềm năng trong vấn đề giao tiếp giữa người với người.

Ngày 2-5-2005, Tuần báo Kinh doanh (Bisiness Week) xuất bản bài “Blog sẽ thay đổi công việc kinh doanh của bạn”. Theo Shel Holtz & Ted Demopoulos blog không phải là một mốt nhất thời. Từ khi ra đời, blog phát triển mạnh mẽ và đã góp phần xứng đáng vào các hoạt động của con người.

Blog là nơi dành cho những cuộc chuyện trò – một trang trao đổi thông tin. Trong kinh doanh, blog góp phần cập nhật thông tin, nó còn là nơi chủ blog – nhà kinh doanh tham gia vào các cuộc hội đàm của khách hàng trên mạng xã hội.

Từ khi ra đời đến nay, blog là một trong những công cụ hữu ích của con người. Nếu bạn có nhu cầu xây dựng cho mình một blog (điều này có lợi cho bạn) thì ở Việt Nam hiện có một số trang mạng giúp bạn việc này. Đó là 6 blog sau:

1. Thạch Phạm (thachpham.com)

Với cộng đồng yêu thích WordPress thì có lẽ Thachpham.com là website khó bỏ qua. Đây được coi như một cuốn từ điển tiếng Việt về tất cả những thứ liên quan trong quá trình sử dụng ngôn ngữ này. Nội dung của blog phần lớn là do chính tác giả và cộng sự gây nên, chúng có tính chuyên sâu và được giải quyết nhanh gọn nhất.

Mục tiêu chính của blog chính là chia sẻ đến người học những thông tin hữu ích, thủ thuật thú vị với website wordpress. Ngoài ra những thông tin về PHP, JavaScript, HTML/CSS cũng được đề cập khá nhiều.

2. Canh Me (canhme.com)

Được đánh giá khá tốt về chất lượng bài viết với tính hữu ích cao cho các lập trình viên, blog canhme.com chia sẻ các kiến thức về làm web, tạo blog trên nền tảng wordpress. Ngoài ra những thông tin cần thiết cho một website hoạt động như đăng ký tên miền, shared host, VPS… đều được hướng dẫn rất rõ cho người dùng.

Canhme.com không chỉ là một blog chia sẻ kiến thức thông thường, canhme.com còn update hàng ngày, hàng giờ những thông tin “hot” nhất của giới công nghệ một cách nhanh chóng, chính xác nhất.

3. Free Tuts (freetuts.net)

Là blog được thành lập năm 2014, Freetuts nhận được đông đảo sự quan tâm từ những người trong ngành với nhiều mảng kiến thức khác nhau từ lập trình web đến kiếm tiền online.

Hơn 1000 bài viết đã chứng minh sức mạnh với cộng đồng mang lại nhiều kiến thức bổ ích. Blog có lịch trình ra bài khá chu đáo được ghi dưới chân trang cho người quan tâm đến lĩnh vực của mình tiện theo dõi.

Mục tiêu mà Freetuts đặt ra cho mình chính là dù giọng văn có thể không bay bổng nhưng khi đã ra nội dung mới thì phải hữu ích, được nhiều người quan tâm, đặc biệt với 3 lĩnh vực: viết bài affiliate, lập trình, kiếm tiền online.

4. Wp Căn Bản (wpcanban.com)

Được đổi tên từ eBooksvn.com, wpcanban.com là blog có Rank và điểm số tăng rất nhanh vào cao. Tại đây bạn sẽ được tiếp cận những thông tin hữu ích về thiết kế wordpress, youtube, kiếm tiền online.

Không chỉ được đọc tin, học cách làm việc mà sự tương tác khá nhanh từ cộng đồng wpcanban sẽ giải đáp thắc mắc khá nhanh những khó khăn mà bạn gặp phải.

5. Jam Việt (www.jamviet.com)

Jamviet.com là blog chia sẻ các thủ thuật về wordpress và seo nhiều nhất. Với người học, đó là blog tuyệt vời với những bài viết dược cập nhật nhanh chóng. Đến đây bạn sẽ được học những kiến thức thực tế nhất theo ý nghĩ của tác giả – một chuyên gia về các thủ thuật Internet.

Tuy nhiên gần đây, lượng độc giả và dân Seo len lỏi vào khá nhiều nên chất lượng bài viết có phần giảm sút. Nếu chỉ quan tâm đến kiến thức WordPress và Seo thì bạn hoàn toàn nên học hỏi từ Blog này.

6. Tôi đi code dạo (toidicodedao.com)

Hầu hết ai làm về website đều biết đến blog này. Không chỉ là những kiến thức cơ bản của ngành mà còn là những kiến thức liên quan với nhiều lĩnh vực khác nhau toidicodedao.com đã lấn át được không ít những trái tim yêu nghề.

Với giọng văn hài hước, dí dỏm, tác giả Blog là Phạm Huy Hoàng đã giúp cho độc giả của mình cảm thấy nhẹ nhàng hơn rất nhiều khi thu nạp kiến thức mới.

Theo tác giả, Blog này ra đời với mục tiêu 50% nội dung về kỹ thuật lập trình, 50% còn lại sẽ dành cho những bài viết chia sẻ kinh nghiệm học được từ những khía cạnh khác nhau trong cuộc sống như: cách deal lương, sắp xếp thời gian, kỹ năng mềm…

Hà Nội, ngày 18-01-2020

Bùi Tâm Văn

7 bí quyết giúp bạn “bắt tay đúng cách” trong giao tiếp

Cái bắt tay xuất hiện trong lịch sử nhân loại vào thời nào? Rất khó trả lời câu hỏi này. Nhưng ở thời hiện đại, cái bắt tay giữa hai người trong giao tế trở thành hành vi phổ biến. Tuy nhiên, bắt tay như thế nào cho đúng, phù hợp giúp cho tình cảm giữa người với người ngày càng tốt đẹp, công việc làm ăn thêm hanh thông, thuận lợi thì không phải ai cũng làm tốt được điều này…

Nhưng mọi việc ta đều có thể học. Dưới đây là 7 bí quyết giúp bạn bắt tay đúng cách. Các bạn tham khảo nhé:

1) Cái bắt tay lạnh nhạt và cái bắt tay thô bạo: Điều quan trọng nhất khi bắt tay là phải sử dụng một lực vừa phải. Nhiều người sẽ có ấn tượng xấu về bạn nếu bạn đón tiếp họ với cái bắt tay lạnh nhạt. Cụ thể: bạn đặt bàn tay yếu ớt, thiếu sinh khí của mình vào bàn tay họ một cách hờ hững. Có người nghĩ bạn yếu đuối, có người nghĩ bạn thuộc chíp người thiếu quyết đoán. Thậm chí, một số người sẽ nghĩ: “Mình sẽ không bao giờ giao dịch với con người này”.

Ở một thái cực khác là cái bắt tay thô bạo: người khác có thể nắm tay bạn mạnh đến mức bạn có cảm giác như máu ngừng chảy và chiếc nhẫn trên tay họ để lại dấu hằn trên các ngón tay bạn vài ngày. Đa số mọi người tự hỏi: “Anh chàng này muốn chứng tỏ điều gì?” Cái bắt tay lý tưởng sẽ nằm giữa sự lạnh nhạt và thô bạo – mạnh nhưng không quá mức (để thành thô bạo)…

Một số bạn nam hỏi có nên bắt tay phụ nữ nhẹ nhàng không? Câu trả lời là không, vì điều này sẽ tạo cảm giác bạn có vẻ kẻ cả. Vì thế, bạn cần bắt tay một cách phù hợp với cả hai phái…

2) Chỗ hõm giữa ngón chỏ và ngón cái của hai bàn tay phải chạm nhau: Để có cảm nhận thật sự về mối liên hệ với người khác, bạn cần bắt tay sao cho chỗ hõm giữa ngón chỏ và ngón cái của bàn tay bạn chạm vào chỗ hõm ở bàn tay họ. Trong đa số trường hợp, điều này được thực hiện dễ dàng.

Nhưng trong thực tế có những kiểu bắt tay gây cản trở cho lối giao tiếp vừa nêu. Một số người có cách bắt tay găngxtơ: bắt tay từ bên hông. Một số người lại giơ tay từ trên cao rồi đột ngột hạ xuống. Để tránh hai tình huống này, bạn có thể đưa cánh tay thẳng ra phía trước sao cho nó ở vị trí ngay trên thắt lưng.

3) Lắc tay: Bạn nên lắc tay bao nhiêu lần? Nếu chỉ lắc một lần thì chưa đủ, có vẻ thiếu lễ độ, giống như bạn đang làm một việc chiếu lệ. Nhưng đối với nhiều người (điều này thay đổi tùy theo tình huống cũng như nền văn hóa) thì lắc tay ba bốn lần hoặc hơn lại nhiều quá. Thích hợp nhất là nên lắc tay hai lần…

4) Tôi là người bề trên: Khi ai đó đưa bàn tay ra và đặt nó phía trên bàn tay bạn thì họ đang gửi đi thông điệp: “Tôi là người bề trên”. Có thể họ không biết mình đang làm như vậy, nhưng người khác lại nghĩ thế! Một số người để ngửa lòng bàn tay khi chìa bàn tay ra, điều này cho thấy họ ở vị thế của kẻ dưới.

Nếu gặp phải một trong hai tình huống đó, bạn nên đưa tay thẳng, nhờ đó bạn gây được ấn tượng mạnh hơn với hầu hết mọi người.

Khi bắt tay, một số người dùng cả hai bàn tay và còn chạm vào bàn tay, khuỷu tay hoặc cánh tay của người kia. Họ sử dụng một bàn tay theo cách thông thường và đặt bàn tay còn lại ở phía trên cùng hoặc ở lưng chừng trên cánh tay người kia. Bàn tay thứ hai đặt ở vị trí càng cao trên cánh tay của người kia thì càng tạo được cảm giác thân mật. Người sử dụng cả hai bàn tay có thể gửi đi thông điệp “hãy tin tôi”.

Song, hãy thận trọng khi bắt tay người mới gặp theo cách này, bởi nó chỉ đem lại hiệu quả với người bạn đã quen biết. Nếu không họ có thể nghĩ: “Tại sao tôi phải tin anh? Sao anh lại tỏ ra thân thiện đến thế?”.

5) Biết lúc nào cần buông tay ra: Bắt tay người khác quá lâu sẽ khiến họ cảm thấy khó chịu. Còn nếu buông tay quá sớm thì người kia sẽ không cảm nhận được sự nhiệt tình của bạn.

Làm thế nào để biết được mình bắt tay quá lâu hoặc quá nhanh? Trong đa số trường hợp, bạn chỉ cần bắt tay khoảng 1-2 giây. Nhưng bí quyết để biểu lộ sự chân thành là hãy giữ tay họ lâu hơn một tích tắc nữa…

6) Đừng tạo khoảng cách với người khác: Khi ai đó đưa cánh tay thẳng ra thì đó là cách họ tạo khoảng cách an toàn. Hành vi này gửi thông điệp: “Đừng bước vào không gian riêng của tôi”.

Khi bạn làm như vậy, người khác sẽ nhận biết được và nó tạo ra hàng rào cản trở bạn thiết lập quan hệ với họ…

7) Đừng để ra mồ hôi tay và lo âu: Khi tay bạn có mồ hôi hoặc nước sẽ không tạo được ấn tượng tốt đẹp. Trong trường hợp này, bạn nên sử dụng khăn giấy hoặc lau bàn tay vào phía sau quần hoặc váy trước khi bắt tay (đừng để người kia trông thấy) là được…

Tài liệu tham khảo

[1] Amanda Visckers, Steve Bavister và Jackie Smith: Để gây ấn tượng cá nhân (Những điều cần có để tạo sự khác biệt), Nxb TH Tp Hồ Chí Minh, 2010.

[2] Andrew Leigh: Giải mã sức thu hút cá nhân – Cách tạo ấn tượng mạnh mẽ và bền vững, Nxb TH Tp Hồ Chí Minh, 2009.

[3] Ingrid Zhang: Hình ảnh của bạn đáng giá triệu đô, Nxb Văn hóa thông tin, 2013.

Vai trò giáo dục trẻ của phụ nữ Việt trong gia đình

1. Trong thời kỳ ấu thơ, ảnh hưởng của người phụ nữ, đặc biệt là người mẹ, người bà đối với đứa trẻ là rất lớn; trong nhiều trường hợp còn có ý nghĩa quyết định đối với việc hình thành nhân cách của một cá nhân.

Nền giáo dục Việt Nam thời nay chủ trương giáo dục theo bốn chuẩn mực: Đức, Trí, Thể, Mỹ. Cả bốn lĩnh vực này, trên một ý nghĩa nào đó, người phụ nữ đều có tác động quan trọng. Nhưng ảnh hưởng lớn nhất đối với trẻ những năm tháng đầu đời là đạo đức. Phụ nữ là “Người thầy đầu tiên” của trẻ. Ngay từ lúc lọt lòng, đứa trẻ đã nhận được sự giáo dục từ người mẹ.

Nhiều nghiên cứu cho thấy giáo dục trẻ càng sớm càng tốt. Từ 0 đến 6 tuổi được xem là thời kỳ vàng trong giáo dục trẻ. Trong thời gian này, người lớn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển về trí tuệ, nhân cách, tâm hồn của đứa trẻ. Người Do Thái khẳng định: “Giáo dục của mẹ lớn hơn sự dạy dỗ của cả trăm người thầy[1]”.

Có những bằng chứng nghiên cứu khẳng định giáo dục sớm giúp tốc độ phát triển trí thông minh (IQ) nhanh hơn nhiều so với giáo dục muộn. Theo nhà khoa học Nhật Bản – Kimura Kyuichi thì: “Một đứa trẻ chưa sinh ra vốn có tiềm năng về khả năng là 100 độ. Nếu vừa ra đời đã nhân được sự giáo dục lý tưởng thì sẽ có khả năng trở thành người trưởng thành có năng lực 100 độ. Nhưng nếu bắt đầu giáo dục khi trẻ 5 tuổi, dù giáo dục tốt đến mấy, cũng chỉ trở thành người có năng lực đạt mức 60 độ”[2].

2. Từ khi lập quốc đến nay, nhìn chung, phụ nữ Việt Nam có những phẩm chất quý giá: Thương yêu chồng con; hy sinh bản thân cho chồng con; giữ gìn gia phong; tạo phúc cho con cháu, v.v… Hình ảnh người phụ nữ truyền thống được khắc hoạ qua bài “Thương vợ” của nhà thơ Tú Xương:

Quanh năm buôn bán ở mom sông

Nuôi đủ năm con với một chồng

Lặn lội thân cò khi quãng vắng

Eo xèo mặt nước buổi đò đông.

Hơn thế, người phụ nữ Việt Nam là người sinh thành, nuôi dưỡng, là người thầy thuốc, người thầy giáo (đầu tiên) đối với con trẻ. Với vai trò người thầy giáo, người phụ nữ trong xã hội xưa sẵn sàng gánh vác trách nhiệm thiêng liêng khi người chồng đi xa: “Ngọt bùi thiếp đã hiếu nan/ Dạy con đèn sách, thiếp chàng phụ thân[3]”.

 Nói đến người mẹ Việt Nam ta không được quên một trong những điểm nổi trội là sự quan tâm tu dưỡng nhân cách và tích đức cho con cháu. Họ luôn sống với tâm niệm “Phúc đức tại mẫu”. Làm gì thì làm người phụ nữ cũng phải nghĩ đến để lại phúc cho con, cháu.

Phúc là cái gì rất trừu tượng, nhưng cũng rất cụ thể trong tâm thức người Việt. Sự tích đức của các bà mẹ Việt Nam đơn giản và cụ thể. Đó là chú ý ăn ở cho tốt, năng làm việc thiện, giữ gìn tư cách, nhân phẩm, bảo tồn nề nếp gia đình. “Nghệ thuật làm mẹ của người phụ nữ Việt chủ yếu là ở sự tích đức” (GS Vũ Ngọc Khánh).

Phụ nữ Việt Nam xưa không/ít được học hành, cuộc đời cũng không mấy êm ả nhưng vẫn luôn tin vào một cái phúc đức nào đó do chính họ ăn ở hiền lành tạo ra (“Ở hiền gặp lành”). Đây là một quan niệm truyền thống, có giá trị, đến nay vẫn hiển hiện trong xã hội chúng ta. Từ quan niệm như vậy, người mẹ Việt Nam đã nuôi dưỡng, giáo dục cho xã hội, đất nước những đứa con hữu ích.

Trong xã hội xưa, do ảnh hưởng của Nho giáo, hiếu học dần trở thành một trong những truyền thống quý báu của dân tộc ta. Trong quá trình học tập để thành tài, người phụ nữ có vai trò quan trọng đối với chồng con họ.

Những người mẹ, người vợ đã đảm đang nhiều việc từ sản xuất (nông nghiệp, thủ công, buôn bán) đến nội trợ gia đình để nuôi chồng, con ăn học thành tài và nên người. Làng xã xưa tôn vinh khi người phụ nữ có công giúp chồng con mình ăn học thành tài. Trong bản Hương ước làng Khuông Hạ (nay thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội) viết: “Nếu người đàn bà nào nhà nghèo chịu khó làm ăn cặm cụi, nuôi chồng con học hành làm nên danh phận thì dân sẽ có chiếu riêng để khi đình đám, phải mời những người ấy ra đình lễ thần nghe hát[4]”.

Chốn đình trung xưa chỉ dành cho nam giới ra tế lễ, bàn việc làng. Hương ước làng Khuông Hạ cho thấy làng này tôn trọng phụ nữ, đánh giá cao công lao của họ trong việc nuôi chồng con học hành đỗ đạt thành tài. Vì thế mà GS Vũ Ngọc Khánh khẳng định: “Đối với nền văn hoá Việt Nam, phụ nữ quả đã có một vài trò rất lớn: vai trò tạo tác, vai trò duy trì, vai trò triển khai[5]”.

Một trong những chức năng của gia đình là chức năng giáo dục. Chức năng này là “lớn nhất, thiêng liêng nhất” (GS Vũ Ngọc Khánh).

Trong xã hội xưa, phụ nữ phải lập gia đình, phải sinh con và giáo dục con thành người. Giáo dục trong gia đình là chính, quan trọng; còn nhà trường, xã hội chỉ hỗ trợ thêm[6]. Ở Pháp, Voltaire đã từng nói: “Bàn tay lắc chiếc nôi là bàn tay cai trị thế giới”. Phụ nữ quả có vai trò quan trọng đối với gia đình và xã hội.

Trong xã hội cũ, hầu hết phụ nữ không được ăn học, nên không biết chữ. Vậy họ dạy con như thế nào? Người phụ nữ Việt căn bản dạy con về mặt đạo đức, để hình thành những con người có nhân cách.

Người phụ nữ Việt Nam luôn có niềm tin vào một cái phúc, đức nào đó. Theo họ, con người cần phải sống ngay thẳng, đạo đức thì sẽ hiểu được điều tốt lành. Quan niệm “ở hiền gặp lành”, luận thuyết nhân quả của Đạo Phật, tu dưỡng bản thân, giáo dục của Nho giáo đã chi phối lối nghĩ, lối sống của người phụ nữ Việt. Họ đã truyền dạy những điều này cho con cháu.

Phụ nữ giữ vai trò quan trọng, to lớn đối với đứa trẻ vì khi trẻ mới sinh chưa đến trường thì người mẹ, người bà là những người gần gũi trẻ nhất. Người mẹ cho trẻ bú mớm, ăn uống và vuốt ve, âu yếm đứa nó. Khoa tâm lý học trẻ em cho biết, với những cử chỉ vuốt ve, âu yếm và những câu nói nựng như “cún con của mẹ”… sẽ “theo dòng sữa vào trong từ thớ thịt đứa trẻ”, nó là vô giá với sự hình thành nhân cách con người.

Theo GS Hồ Ngọc Đại, nuôi trẻ thơ không phải chỉ nuôi bằng sữa mà còn nuôi bằng tình thương. Hạt giống tình thương gieo vào thời điểm này là hợp thời nhất. Nó cắm rễ sâu tới điểm tận cùng của tâm hồn con người. Tình thương đó giúp trẻ vững vàng trong cuộc sống, có tâm hồn thanh thản và một bộ óc thông minh[7].

Sự tích đức của các bà mẹ đơn giản chỉ là sự chú ý làm việc thiện, giữ gìn tư cách đạo đức, bảo tồn gia phong. GS Vũ Ngọc Khánh coi “nghệ thuật làm mẹ” của phụ nữ chủ yếu ở sự tích đức. Sự tích đức này không chỉ bảo vệ, giúp ích cho chồng mà còn có tác dụng lâu dài và ảnh hưởng sâu sắc đến con cháu.

Với tư cách là người mẹ, phụ nữ có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành nhân cách của con cái. Họ là “cô giáo” trong suốt cuộc đời của con. Không chỉ “dạy con từ thuở còn thơ” mà mẹ Việt còn tiếp tục dạy con mình ngay cả khi họ đã trưởng thành, cả khi thành đạt, có cương vị, địa vị cao ngoài xã hội.

Hạnh phúc nhất của người phụ nữ là khi chồng con, gia đình mình thành đạt, hạnh phúc. Với việc sinh con, người phụ nữ đã tạo ra cả một thế giới. Họ có xu thế hướng nội, tập trung vào gia đình mình. Họ tìm thấy niềm vui, lẽ sống, niềm hạnh phúc trong tổ ấm gia đình mình…

Người phụ nữ Việt Nam đáng được tôn trọng, vinh danh. Họ đã vượt qua các thói tục lạc hậu, bất công của xã hội truyền thống để góp phần tạo nên những con người hữu ích cho xã hội. Họ thật xứng đáng với các danh hiệu: “Tay hòm chìa khoá”; “Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” (Hồ Chí Minh).

TS. Bùi Hồng Vạn

Tài liệu trích dẫn


[1] Ikeda Daisaku: Thế kỷ XXI: Ánh sáng giáo dục, Nxb Chính trị quốc gia, 2013, tr.15.

[2] Ngô Hải Khê: Phương án giáo dục sớm từ 0-6 tuổi, Nxb Lao động XH, 2013, tr.19.

[3] GS Vũ Ngọc Khánh, Hoàng Khôi: Gia đình, gia phong trong văn hoá Việt, Nxb Hà Nội, 2012, tr.185.

[4] – Nguyễn Thế Long: Gia đình – Những giá trị truyền thống, Nxb Văn hoá – Thông tin, 2012, tr.23.

[5] Vũ Ngọc Khánh: Văn hoá Việt Nam – Những điều học hỏi, Nxb Văn hoá – Thông tin, 2004. tr.668.

[6] Vũ Ngọc Khánh: Văn hoá Việt Nam – Những điều học hỏi, Nxb Văn hoá – Thông tin, 2004, tr.670.

[7] Hồ Ngọc Đại: Bài báo, Nxb Lao động, 2000, tr.113.

EM RẤT THÍCH MƯA

Chiều nào cũng vậy, khi hoàng hôn buông xuống đã thấy đôi trai gái ấy đi bên nhau tâm sự trên con đường vắng.

Một  hôm, khi hai người đang đi thì trời bắt đầu rơi vài hạt mưa. Người con trai nhìn lên trời và nói: “Trời sắp mưa to rồi em ơi!”. Người con gái không trả lời, vẫn bình thản đi. Đi thêm một đoạn thì mưa rơi nặng hạt.

Người con trai lại bảo: “Ta vào trú mưa thôi em!”. Người con gái nhìn lên trời, đưa bàn tay đón những hạt mưa rơi và nói: “Em rất thích mưa”… Cô vẫn chậm rãi bước, càng đi mưa càng to dần. Người con trai kéo tay người con gái lên vỉa hè trú mưa. Người con gái không chịu lên, vẫn đi tiếp dưới mưa.

Người con trai đành đứng một mình dưới hiên ngôi nhà cạnh con đường, anh đưa mắt nhìn theo bóng người yêu đi trong mưa cho đến khi trời tối đen…

Chiều hôm sau, khi hoàng hôn buông xuống, người ta không thấy đôi trai gái đó dạo bước trên con đường vắng ấy nữa…

(Truyện cực ngắn của Lưu Đức Trung)

“Tư duy lưỡng hợp” với sinh viên đại học

Chúng ta quan niệm vào học đại học là đã vượt qua một cái “ngưỡng” phổ thông để lên học ở cấp học mới, cao hơn và khác hẳn về chất, nội dung so với phổ thông thì phương pháp học đại học cũng khác phổ thông. Bởi “Đối tượng nào, phương pháp ấy”, “Đối tượng chi phối phương pháp”.

Theo đó, sinh viên vào đại học phải được/tự trang bị một hệ thống phương pháp phù hợp với yêu cầu của cấp học mới.

Bàn đến phương pháp học đại học là một vấn đề rộng lớn mà khả năng và điều kiện có hạn của chúng tôi không cho phép. Vì thế trong bài này, chúng tôi chỉ bàn đến một phương pháp cụ thể – phương pháp “tư duy lưỡng hợp” để góp phần xây dựng phương pháp học tập cho sinh viên hiện nay.

“Tư duy lưỡng hợp” là loại tư duy khi xem xét một sự vật, hiện tượng phải xem xét cả hai mặt: phải, trái; trước, sau; mặt tích cực, mặt tiêu cực… Từ đó tiến tới nhận thức được bản chất của sự vật, hiện tượng đang xem xét. Đây là loại tư duy hầu như dân tộc cũng có; nó được phản ánh trong triết học, nghệ thuật, tôn giáo, khoa học…

Ở Việt Nam, “tư duy lưỡng hợp” đã có từ lâu trong lịch sử. Nó có biểu hiện rõ nét trong kho tàng văn hoá dân gian người Việt[2] và được bảo tồn, phát huy đến ngày nay. Chúng ta có thể tìm thấy lối tư duy lưỡng hợp trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong nền văn hoá dân tộc ta.

Trong kho tàng văn học dân gian và kho tàng văn học viết của dân tộc, chúng ta tìm thấy những câu mà khi xem xét về ý nghĩa thấy chúng đối lập nhau. Chẳng hạn, cùng nói về một người, một vị trí trong xã hội xưa, ở chỗ này chúng ta gặp quan niệm: “Một người làm quan, cả họ được nhờ”.

Nhưng ở chỗ khác, ta gặp quan niệm ngược lại: “Quan nhất thời, dân vạn đại”. Câu trên coi trọng, đề cao địa vị làm quan, nhưng câu dưới thì phủ định lại. Cũng như vậy, chúng ta gặp các câu: “Nhất sĩ, nhì nông”, câu này đề cao giới trí thức phong kiến. Sĩ là số một, cao hơn hẳn nhà nông, nghề nông. Song thời thế không phải lúc nào cũng thế! Chỉ cần đến lúc “hết gạo” phải chạy rông thì lập tức “Nhất nông, nhì sĩ”.

Nói về sự học, dân tộc ta có truyền thống hiếu học. Bao nhân tài của đất nước xưa nay đều “nên thợ, nên thầy nhờ có học”[3]. Nhưng người ta vẫn khuyên nhau: “Ai ơi chớ lấy học trò. Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm”.

Trong quan hệ của xã hội xưa, có sự phân biệt đẳng cấp và nghề nghiệp. Vì thế mà mặc dù biết “phi thương bất phú”; nhưng dân ta ít người theo nghề buôn hoặc chỉ buôn bán nhỏ, đã thế còn phụ thuộc nặng nề vào nông nghiệp. Còn ai đó mang lấy nghiệp buôn vào thân thì bị người khác xem/coi thường và họ bị xếp xuống bậc cuối trong thứ bậc “tứ dân”: Sĩ – Nông – Công – Thương.

 Trong xã hội truyền thống, người ta thường coi trọng người đàn ông. Tục ngữ nói rõ: “Đàn ông nông nổi giếng thơi. Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu”. Cái sâu sắc của người đàn bà trong câu trên cũng chỉ bằng cái “cơi đựng trầu”. Trong khi đó, cái nông nổi của người đàn ông đã bằng cái giếng thơi (khơi) rồi.

Song, tình hình không phải lúc nào cũng như vậy. Trong cuộc sống thực, có không ít người phụ nữ tài giỏi, họ chẳng kém gì đàn ông. Thế nên mới có câu: “thấp mưu thua trí đàn bà”.

Trong quan hệ vợ chồng, nhiều người đàn ông tuyên bố: “Nhất vợ, nhìn trời”. Nhưng ở một chỗ khác, trong một bối cảnh khác, nhất là ở nơi quan trên ngó xuống, người ta trông vào thì họ đổi giọng và bấy giờ họ lại nói: “Dạy con từ thuở còn thơ/ Dạy vợ từ lúc bơ vơ mới về”.

Nói đến chuyện đi đây đi đó, vượt ra khỏi luỹ tre làng, người Việt thường khuyên nhủ nhau: “Đi cho biết đó, biết đây. Ở nhà với mẹ biết ngày nào khôn”. Vẫn biết “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, “Làm trai cho đáng nên trai. Phú Xuân đã trải, Đồng Nai đã từng”… Song ở hoàn cảnh khác, họ lại khuyên nhau: “Trâu ta ăn cỏ đồng ta”, “Ta về ta tắm ao ta/Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn”.

Chuyện quan hệ dòng họ, láng giềng cũng tương tự như vậy. Người ta vẫn thường nói: “Một giọt máu đào hơn ao nước lã”, “Máu chảy đến đâu ruồi bâu đến đấy”. Nhưng cuộc sống cũng dạy con người tình làng, nghĩa xóm trong nhiều trường hợp còn quý/cần hơn tình ruột thịt. Bởi hàng xóm “tắt lửa tối đèn có nhau”, nên mới có câu: “Bán anh em xa, mua láng giềng gần”.

 Trong tình yêu và trong tình nghĩa vợ chồng, người ta vẫn nói: “Một túp lều tranh hai trái tim vàng”; “Chồng ta áo rách ta thương. Chồng người áo gấm xông hương, mặc người”. Nhưng vẫn có những phụ nữ khuyến cáo nhau: “Một giờ ngồi tựa thuyền rồng. Còn hơn cả kiếp ngồi trong thuyền chài”; “Thà một phút huy hoàng rồi vụt tắt. Còn hơn le lói suốt thiên thu”.

Trong quan hệ chính trị, có người quan niệm: “Dân vi bang bản” (Dân là gốc); nhưng ngược lại cũng có cả quan niệm: Dân là gà vịt, quan là chim ưng, gà vịt dùng để nuôi chim ưng!

Đối với thiên nhiên, có lúc người ta ca ngợi sức mạnh con người chinh phục, chế ngự thiên nhiên: “Nghiêng đồng đổ nước ra sông”, “Vắt đất ra nước thay trời làm mưa”… Nhưng đấy là nói đến mặt làm được của con người.

Song ngẫm lại, con người tự thấy mình còn vô cùng yếu ớt trước sức mạnh ghê gớm của tự nhiên. Vì thế người ta phải cảnh báo, giáo dục nhau: “Núi cao sông hãy còn dài. Dăm năm báo oán, đời đời đánh ghen”…

Tóm lại: “Tư duy lưỡng hợp” là loại tư duy không xa lạ đối với dân tộc ta và nhiều dân tộc khác. Loại tư duy này đòi hỏi phải luôn nhìn các sự vật, hiện tượng trong thế đối lập. Với cách nhìn như vậy sẽ giúp chúng ta nhận chân được bản chất các sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan.

Sinh viên hôm nay, những người sẽ gánh trọng trách của đất nước mai sau cần chuẩn bị hành trang cho mình thật tốt. Hành trang mà mỗi sinh viên cần chuẩn bị, mang theo vẫn sẽ là: Học ở đại học “chủ yếu là nắm lấy phương pháp suy nghĩ…, phương pháp nghiên cứu, phương pháp học tập, phương pháp giải quyết các vấn đề”[4], trong đó hẳn phải có phương pháp “tư duy lưỡng hợp”…

Bùi Hồng Vạn

(Bài đã đăng tạp chí Đại học và giáo dục chuyên nghiệp, số 4-1995)


Tài liệu trích dẫn

[2] GS Trần Quốc Vượng: Bài giảng “Phương pháp hay phong cách học đại học” cho sinh viên K25, Khoa Sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, 1980.

[3] Dẫn theo sách Kỷ niệm 600 năm sinh Nguyễn Trãi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992, tr. 353.

[4] Phạm Văn Đồng: Hãy tiến mạnh trên mặt trận khoa học và kỹ thuật, Nxb Sự thật, 1969, tr. 33.

TẢN MẠN VỀ NỤ CƯỜI

Thành ngữ Việt có câu: “Dù no, dù đói cho tươi/ Cái miệng em cười đói cũng như no“… Ngày xưa, người phụ nữ được giáo dục theo “tứ đức”: CÔNG – DUNG – NGÔN – HẠNH. Trong bốn đức này, nụ cười thuộc “đức” DUNG. Cái miệng em cười, đói cũng như no, hay thì hay thật nhưng rất áp lực với chị em! Nhưng mà, trời đã sinh ra ta, phong cho ta là “phái đẹp”, biết làm sao đây!

Nụ cười hóa ra lại quan trọng. Thế mới sinh “tiếu lâm” (rừng cười)… và lại thêm những thành ngữ mới: “Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ”; “Cười lên đi cho tâm hồn thoải mái”…

Đấy là nụ cười trong suy tư của người Việt. Còn các bạn Tây thì bảo: “Hãy mỉm cười – nụ cười khiến cả thế giới cười lại với bạn”, rồi bình tán thêm:

“Không gì sánh bằng một nụ cười chân thật khi bạn muốn mở đầu câu chuyện một cách tốt đẹp với người nào đó. Nụ cười tiết lộ nhiều điều tích cực về bạn: bạn hạnh phúc, tự tin, dễ gần, tích cực và nhiệt tình…

Còn nếu bạn không mỉm cười khi gặp người khác thì sao? Bạn sẽ khiến họ nghĩ rằng bạn đang lo lắng, không thoải mái hoặc thậm chí cáu kỉnh. Điều này sẽ không bao giờ tạo được ấn tượng ban đầu tốt đẹp, phải không?

Khi bạn mỉm cười, người khác có khuynh hướng cười lại với bạn vì cảm xúc dễ lây truyền, nhưng đó phải là nụ cười tự nhiên. Người ta dễ phát hiện ra nụ cười giả tạo… Khi bạn cười tự nhiên, các cơ gò má sẽ hoạt động, các cơ này nằm ngoài sự kiểm soát của ý thức con người.

Do đó, bạn không thể làm cho đôi mắt “long lanh” theo ý muốn chủ quan của mình, điều này chỉ xẩy ra khi bạn nhìn thấy người hoặc vật mình yêu thích… Một số người rất dễ mến khi mỉn cười, dường như họ làm điều đó một cách tự nhiên.

Bạn cũng có thể làm được như vậy dù đôi lúc bạn cảm thấy lúng túng hoặc ngượng ngùng. Vấn đề chỉ là bạn phải chịu khó luyện tập…” [sách “Để gây ấn tượng cá nhân”, Nxb. Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh, 2010, 78-79]…

Vậy là con người cần nụ cười, phần để “đánh chiếm” trái tim người khác trong giao tiếp; phần để cân bằng sự sống người…

Thế nên vua Hề Sác-lô, Mít-stơ Bin ra đời ở Âu Mỹ. Còn trên dải đất hình chữ S này thì xuất hiện các hề chèo thời xưa, và thời nay thì nhan nhản các danh hài sinh ra như nấm mọc sau mưa…

Bùi Tâm Văn

NHẶT CHI CON ỐC VÀNG

Phàm là người thì hầu như ai cũng muốn được nhàn hạ, sung sướng. Đấy là một nét tâm lý chung, cũng là một trong những bản tính của con người…

Thế nhưng, nếu tĩnh tâm ngẫm lại thì thấy rõ: từ khởi thủy đến nay, để một trong những loài động vật (theo Đác Uyn) tiến hóa thành người thì phải mất hàng triệu năm. Loài động vật ấy đã phải gian nan, cực khổ đến thế nào…

Từ động vật đến Homo Faber (người biết chế tạo công cụ), rồi Homo Sapiens (người tinh khôn, hiện đại)… là cả một chặng dài tiến hóa trong sự khổ cực, đớn đau…

Vậy mà thời nay, một bộ phận không nhỏ Homo Sapiens lại mong cầu được cái này, cái kia một sớm, một chiều, mọi cái phải đến thật nhanh, càng nhanh, càng tốt!

Mâu thuẫn, phản quy luật đến thế là cùng… Những hệ lụy tai hại đã/đang/sẽ xẩy ra với họ và với cả những người khác…

Mấy chục năm trước, nữ nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ có viết:

Nhặt chi con ốc vàng

Sóng xô vào tận bãi

Những cái gì dễ dãi

Chẳng bao giờ bền lâu!

CHÍ LÝ…!!!

Hà Nội, thứ 6, 10-01-2020

Bùi Tâm Văn

THÊM MỘT

Trong cuộc sống, có những trường hợp nếu thêm vào thì tốt, nhưng có không ít trường hợp thêm vào lại hóa ra dở.

Cũng không nhiều nhặn gì, chỉ “thêm một” thôi cũng làm thay đổi cán cân lực lượng… Nhà thơ Trần Hòa Bình bảo ta thế (Tin hay không thì tùy!):

Thêm một chiếc lá rụng

Thế là thành mùa thu

Thêm một tiếng chim gù

Thành ban mai tinh khiết

Dĩ nhiên là tôi biết

Thêm một – lắm điều hay

Nhưng mà tôi cũng biết

Thêm một – phiền toái thay

Thêm một lời dại dột

Tức thì em bỏ đi

Nhưng thêm chút lầm lì

Thế nào em cũng khóc

Thêm một người thứ ba

Chuyện tình đâm dang dở

Cứ thêm một lời hứa

Lại một lần khả nghi

Nhận thêm một thiếp cưới

Thấy mình lẻ loi hơn.

Thêm một đêm trăng tròn

Lại thấy mình đang khuyết.

Dĩ nhiên là tôi biết

Thêm một – lắm điều hay .

(1986)

THỞ VÀ GIỮ IM LẶNG (3)

NHỮNG CÂU HỎI VỀ THAM VỌNG CÁ NHÂN:

(Bạn nên suy ngẫm về những câu hỏi dưới đây trong khi tập luyện bài tập thở và giữ im lặng nhé):

+ Tôi đang đi đến đâu? Tôi muốn cuộc đời mình đi về đâu? Tôi muốn làm việc gì? Tôi mong muốn trở thành người như thế nào? Tôi muốn đạt được điều gì trong cuộc đời mình?

+ Tôi muốn có tương lai như thế nào? Vào cuối đời tôi sẽ ở vị trí như thế nào? Tôi là ai? Đặc điểm của tôi là gì? Lý do tôi tồn tại? Tại sao tôi lại ở đây? Hình ảnh của tôi là gì? Cách tôi nhìn nhận bản thân? Tôi là người như thế nào? Tôi tin tưởng vào điều gì?

+ Tôi đại diện cho điều gì? Tôi sống vì ai? Niềm tin chính của tôi là gì? Điều gì khiến tôi đặc biệt, khác biệt và nổi bật? Người khác đánh giá về tôi như thế nào? Họ nói gì về tôi? Tôi thu hút họ ở điểm gì?

+ Người khác nghĩ gì về tôi? Họ có thể trông cậy điều gì ở tôi? Họ đánh giá các giá trị của tôi như thế nào? Người khác đánh giá cao điều gì trong công việc của tôi? Điều gì quyết định thành công của tôi? Những tài năng độc đáo của tôi là gì?

+ Tôi được thừa nhận vì điều gì? Tôi tự hào nhất về việc làm nào của mình? Tôi cần những kỹ năng, tài năng và kinh nghiệm gì để gia tăng giá trị cho người khác? Tôi làm gì để tăng giá trị đáng kể, khác biệt và đặc biệt?

+ Tôi làm công việc nào tốt nhất và dễ dàng nhất? Tôi thỏa mãn về điều gì? Tôi say mê điều gì? Điều gì khiến tôi vui hoặc buồn?

+ Tôi thích nhất điều gì? Trong tương lai tôi thích nó nữa không? Điều gì thúc đẩy tôi? Tôi tìm thấy niềm vui ở đâu? Điều gì khuyến khích tôi?

+ Những giá trị và nguyên tắc nào gần gũi với tôi nhất, là điều thiêng liêng nhất đối với tôi, in dấu ấn trong cuộc đời tôi?

+ Điều nào mâu thuẫn trong các giá của tôi và mâu thuẫn với mặt mạnh nào của tôi? Làm thế nào tôi có thể tạo ra được ý nghĩa cho cuộc đời mình và nhận ra ý nghĩa đó trong tất cả mọi việc chứ không chỉ là việc kiếm tiền?

+ Của cải, vật chất quan trọng như thế nào với tôi? Tôi muốn hiểu biết bản thân như thế nào và được mọi người biết đến như thế nào?

+ Tôi muốn khắc lên bia mộ của mình điều gì sau khi qua đời? Những kỉ niệm nào tôi muốn mọi người nhớ đến sau khi qua đời?

+ Tôi muốn được nhớ tới vì điều gì? Nếu tôi chết, tôi sẽ để lại tài sản gì? Tôi muốn để lại cho người khác thứ gì có ý nghĩa?

+ Điểm khác biệt nào tạo nên sự tồn tại của tôi? Những trở ngại nào cản đường tôi đi tới tương lai? Khi đương đầu với những trở ngại đó, tôi có điểm yếu nào?

+ Điều gì ngăn cản tôi trở thành con người như tôi mong muốn? Ai sẽ nhận ra giá trị và những thế mạnh độc đáo của tôi?

+ Mọi người nói gì về tôi? Tôi nghĩ gì về họ? Tôi hiểu người khác đến mức độ nào?

+ Tham vọng của tôi về một cộng đồng mà tôi muốn sống là gì? Tôi muốn được giúp đỡ gì để hiện thực hóa tham vọng này? Với tôi, điều gì tốt và điều gì xấu?

+ Tôi muốn học hỏi điều gì nhất? Tôi muốn bỏ thói quen gì? Tôi thích làm việc gì? Điều tôi coi trọng là gì? Điều gì tôi cho là tuyệt vời và hấp dẫn nhất? Tôi sẵn sàng hy sinh thứ gì để hiện thực hóa mục đích sống của mình? Tôi thật sự mong muốn điều gì?

+ Tôi muốn đầu tư những gì vào cuộc sống và mong muốn nhận được gì từ sự đầu tư đó? Tôi thích cuộc sống hàng ngày của tôi như thế nào? Tôi thích sống trong môi trường nào?

+ Tình trạng sức khỏe thể chất, tinh thần của tôi ra sao? Năm phẩm chất tốt nhất của những người tôi ngưỡng mộ là gì?

+ Những giá trị tinh thần quan trọng như thế nào với tôi? Tôi nghĩ gì về tôn giáo? Những người nào quan trọng nhất trong cuộc đời tôi? Mối quan hệ của tôi với họ ra sao?

+ Mối quan hệ của tôi với bạn đời, bạn bè, gia đình, đồng nghiệp và những người khác như thế nào? Tôi muốn có mối quan hệ như thế nào với bạn bè, gia đình, khách hàng và những người khác?

+ Động cơ làm việc của tôi? Tầm quan trọng của những việc tôi đang làm? Điểm mạnh và điểm yếu của tôi là gì? Tôi thất bại trong việc gì? Những thất bại lớn nhất của tôi là gì? Những vấn đề của tôi là gì? Hậu quả của nó trong mối quan hệ của tôi với người khác và đối với sức khỏe thể chất và tình thần của tôi?

+ Lý do khiến tôi làm việc cho ông chủ hiện tại? Tôi như thế nào ở nơi làm việc? Đến nay, tôi đã hoàn thành những công việc gì và đạt được những thành công nào?

+ Vân vân và vân vân…

THỞ VÀ GIỮ IM LẶNG (2)

Hôm qua, Tâm văn đã đăng phần 1 Bài tập thở và im lặng của Hubert K. Rampersad. Theo lời hứa, hôm nay Tâm Văn đưa phần 2 có nhan đề là “Bài tập thở và giữ im lặng toàn diện” lên blog, giúp các bạn có nhu cầu có thể tham khảo, thực hành, đem lại sức khỏe tốt cho bản thân…

* Bước 1:

– Tìm một nơi yên tĩnh, không khí trong lành và chắc chắn không bị làm phiền.

– Ngồi vào một chiếc ghế thật thoải mái, có lưng tựa, giữ thẳng lưng, thả lỏng vai và cổ.

– Nhẹ nhàng đặt hai tay lên đầu gối, ngửa lòng bàn tay và nhắm mắt lại.

Thở sâu bằng mũi theo nhịp: hít thật sâu và đếm từ 1 đến 6 (bụng căng ra), giữ như vậy cho đến lần đếm thứ 4 thì thở ra và thở thật chậm khi đếm đến 6 (bụng xẹp lại). Hãy nghỉ sau hai lần đếm. Cố gắng tập trung vào nhịp hít vào và thở ra.

– Tập trung hoàn toàn vào thở và thấy nguồn sinh lực đang ào ạt bên trong. Lúc này cơ thể sẽ thư giãn hơn. Tập trung vào cảm giác thư giãn của toàn bộ cơ thể (mặt, vai, tay, chân, v.v…).

– Lặp lại quá trình này trong 10-15 phút.

* Bước 2:

– Sau khi kết thúc bài tập thở, giữ nguyên tư thế ngồi thẳng lưng, thả lỏng tay, nhắm mắt và thở bình thường.

Tập trung hoàn toàn vào suy nghĩ. Nếu suy nghĩ không xuất hiện, đừng cố tìm kiếm, hãy để chúng trôi qua như những áng mây đẹp thêm xanh cho bầu trời.

– Hãy để cho suy nghĩ đến và đi, dù có cả các suy nghĩ liên quan tới những câu chuyện về thương hiệu cá nhân, mục đích sống ở đời.

Sẵn sàng đón nhận tất cả những hình ảnh đến trong tâm trí. Hãy tưởng tượng bạn đang ở trong một khu vườn và một nhà thông thái đang tiến về phía bạn. Sau khi tự giới thiệu, ông ta hỏi bạn một số câu hỏi về thương hiệu cá nhân (được đề cập trong phần 3). Hãy lắng nghe kỹ câu trả lời của tiếng nói bên trong bạn và ngay lập tức viết chúng ra giấy sau khi kết thúc bài tập này.

– Từ từ mở mắt ra sau 10-15 phút, viết các câu trả lời của tiếng nói bên trong bạn vào tuyên bố tham vọng cá nhân và trong nhật kí thương hiệu cá nhân. Những thông tin này sẽ được sử dụng để cập nhật cho tham vọng cá nhân và thương hiệu cá nhân, giúp bạn ghi nhớ những kinh nghiệm và tiến bộ trong mỗi giai đoạn.

NHỮNG CÂU HỎI VỀ THAM VỌNG CÁ NHÂN (TÂM VĂN SẼ CẬP NHẬT, ĐĂNG LÊN BLOG VÀO THỨ 2, NGÀY 6-12-2020) trong nội dung Tập thở và giữ im lặng (3)

Trân trọng và hẹn gặp lại các bạn!

Hà nội, ngày 05-01-2020

Bùi Tâm Văn

THỞ VÀ GIỮ IM LẶNG (1)

Sinh ra ai cũng thở và im lặng, nhưng thở và biết giữ im lặng đúng cách, tạo nên những điều tốt đẹp cho cuộc sống thì không phải ai cũng biết và làm được.

Trong cuốn sách: “Quản trị thương hiệu cá nhân & công ty” của Hubert K. Rampersad (xuất bản tiếng Việt 2008) có giới thiệu một bài “Tập thở và giữ im lặng” rất hay…

Với suy nghĩ, nên chia sẻ những giá trị mình tìm được cho người khác, tôi xin trích và đăng lên để bạn đọc tham hảo và có thể ứng dụng, góp phần làm cho cuộc sống của cộng đồng ngày càng tốt đẹp hơn:

Bài tập thở và giữ im lặng (1)

[Trong phần (1) tác giả phân tích những lợi ích của “Bài tập thở và giữ im lặng” đem lại; còn phần (2) giới thiệu về nội dung thực hành đối với “Bài tập thở và giữ im lặng”]

Nhờ bài tập thở và giữ im lặng, bạn sẽ tập trung vào suy nghĩ của mình, khám phá ra đặc điểm của mình và có thể đưa bản thân thoát khỏi sự sắp đặt của tâm trí.

Thông qua bài tập này, bạn sẽ học được cách nhìn mới mẻ về cuộc sống và đánh giá những sự việc đang diễn ra bên trong mình. Nhờ vậy, bạn sẽ biết được vị trí của mình trong cuộc sống. Cụ thể hóa tham vọng cá nhân nghĩa là xóa bỏ mọi định kiến lỗi thời đã kìm hãm sức sáng tạo của bạn. Bạn được trang bị kĩ càng hơn để có thể tạo ra tương lai và khám phá được đích đến của cuộc đời mình… Chỉ khi nào bạn hiểu được bản thân thì bạn mới có thể khám phá được những tài năng của mình, phát triển thương hiệu và mục tiêu cá nhân, phục vụ bản thân và người khác.

Những bài tập thở và giữ im lặng sẽ chuyển sự chú ý của bạn vào bên trong mình, kiểm soát nhận thức của bản thân và khiến hai bán cầu não hoạt động cân bằng. Khả năng thở (cũng là khả năng suy nghĩ) đều xuất phát từ một nơi. Một khi bạn kiểm soát được hoạt động thở thì bạn cũng kiểm soát được suy nghĩ và ngược lại.

Tư duy có mối liên hệ mật thiết với hoạt động thở. Khi suy nghĩ của bạn bị xáo trộn thì bạn thở nhanh và gấp hơn. Khi bạn tập trung và thư giãn, sự thở của bạn sâu và đều hơn. Thở là sự hợp nhất giữa cơ thể và linh hồn.

Theo Sri Ravi Shankar (một lãnh tụ tâm linh, đồng thời là sáng lập viên Hội nghệ thuật sống của Ấn Độ), thở là sự liên kết giữa cơ thể, suy nghĩ với cảm xúc. Tất cả cảm xúc đều đưa đến một kiểu thở nào đó.

Khi bạn tập trung vào hoạt động thở, bạn sẽ thấy mình đang được thư giãn trong suy nghĩ và cảm xúc. Hoạt động thở giữ vai trò quan trọng vì nó có thể xua tan cơn giận khỏi suy nghĩ và cơ thể. Nhờ bài tập này, bạn có thể thở sâu, chậm, đều hơn và sẽ cảm thấy yên tĩnh.

Thở và thư giãn có liên hệ mật thiết với nhau. Thở đúng cách tạo nền móng vững chắc cho sức khỏe vật chất và tinh thần. Khi chúng ta thở, chúng ta nhận oxy vào cơ thể. Hầu hết mọi người đều thở nhanh, không sâu, không thoải mái và chỉ sử dụng hết một phần ba dung tích của phổi.

Hậu quả là sinh lực yếu đi cùng với sự ngột ngạt và tính lơ đãng. Nếu bạn tràn đầy sinh lực, bạn sẽ khỏe mạnh, vui vẻ, thư giãn và thoát khỏi stress… Bài tập thở sẽ giúp bạn khai thác nguồn sinh lực, tăng thêm nỗ lực và hành động có mục đích, biến ước mơ thành hiện thực…

Sự im lặng được coi là đồng nghĩa với sự suy ngẫm. Đây là phương thức hiệu quả nhất để giao tiếp với nội tâm. Suy ngẫm tạo ra sự sáng tỏ và là trải nghiệm trực tiếp của linh hồn. Theo Đạo Phật, linh hồn chính là sự kết hợp của cảm xúc, quan sát, suy nghĩ với nhận thức về cảm giác.

Khi bạn suy nghĩ, tâm hồn bạn lắng xuống và thư giãn để phát triển nhận thức đưa đến hành động hiệu quả hơn. Linh hồn của bạn quyết định phần lớn phương thức hành động và trạng thái tư duy của bạn.

Suy ngẫm gồm có sự tái phát hiện trạng thái tự nhiên của nhận thức và hình thành cơ sở vững chắc để hiểu biết bản thân, Suy ngẫm không có nghĩa là tập trung mà là trạng thái sâu hơn của thư giãn, thả lỏng, tĩnh tâm và trạng thái cao hơn của nhận thức, sức mạnh tinh thần, sự bình yên bên trong, tận hưởng và thỏa mãn.

Tập trung là kết quả của quá trình suy ngẫm thông qua việc gia tăng sức mạnh tinh thần, sự nhận thức và sự bình lặng của tâm hồn. Trạng thái bình lặng dẫn đến tư duy thông suốt và mang lại sức sáng tạo cao hơn, ít hao phí hơn và quan điểm toàn diện về thực tế…

Suy ngẫm còn đem lại nhiều lợi ích khác. Nhờ có một tâm hồn bình lặng, con người sẽ giảm áp lực trong máu và nhịp đập của tim, tăng khả năng đương đầu với stress và kiểm soát được nỗi đau, v.v…

Tất cả chúng ta đều có những khả năng đó, nhưng lại bị stress và sự căng thẳng che lấp. Suy ngẫm giúp chúng ta thể hiện những khả năng đó.

Thực tế người thường xuyên suy ngẫm sẽ sống lâu hơn người ít suy ngẫm. Suy ngẫm giúp bạn nhìn thấy thế giới qua lăng kính của suy nghĩ, khiến bạn quan sát và nhận ra những suy nghĩ, cảm xúc của mình…

Trong quá trình suy ngẫm, hãy thả trôi suy nghĩ… như việc bạn là ai, bạn đại diện cho cái gì, chuyên môn của bạn là gì, mối quan hệ giữa bạn với mọi người ra sao, v.v…

Quá trình im lặng giúp bạn dễ dàng trả lời được những câu hỏi đó… Các câu hỏi này liên quan đến tiếng nói bên trong, khám phá sự thật về bản thân và cuộc sống của bạn. Bạn nên suy nghĩ tích cực, bạn sẽ đạt được mục đích… Ngược lại, suy nghĩ tiêu cực ngăn cản bạn đạt những mục đích trên và khiến bạn cảm thấy cuộc sống, công việc thật tồi tệ…

Nội dung “Bài tập thở và giữ im lặng toàn diện“, tức phần (2) sẽ được giới thiệu trong bài đăng vào chủ nhật (ngày 05-01-2020).

(P/S: Tâm Văn xin gửi lời chào trân trọng và hẹn gặp lại các bạn trong ngày mai!)

Hà Nội, ngày 04-01-2020

Bùi Tâm Văn

Một số khái niệm, thuật ngữ phục vụ chương 1 LSKTVN

TS. BÙI HỒNG VẠN

[Bài viết bổ sung kiến thức, dành cho sinh viên trường Đại học Thương mại, khóa 55DK, lớp học phần Lịch sử kinh tế Việt Nam]

Các bạn sinh viên thân mến!

Ngoài nghe giảng trên lớp, các bạn cần đọc thêm một số tài liệu (được giới thiệu trong Đề cương học phần) và bài viết này để bổ sung kiến thức cho bài học.

Một số khái niệm, thuật ngữ cần nắm: Lực lượng sản xuất, Quan hệ sản xuất, Phương thức sản xuất, Phương pháp luận, Quan điểm lịch sử.

[Nội dung các khái niệm, thuật ngữ trình bày dưới đây được trích rút từ bộ “Từ điển bách khoa Việt Nam”, tập 2 và 3 (xuất bản năm 2002-2003)].

* Lực lượng sản xuất (LLSX):

Biểu hiện trình độ chinh phục của con người và quan hệ của con người với tự nhiên trong từng giai đoạn lịch sử; là sự thống nhất hữu cơ giữa lao động đã tích lũy (tư liệu sản xuất mà trước hết là công cụ lao động) với lao động sống (những người sử dụng tư liệu sản xuất) để sản xuất của cải nhằm đáp ứng những nhu cầu sinh sống và phát triển của con người trong mọi xã hội.

LLSX chủ yếu là người lao động, có thói quen và kỹ năng lao động, có kinh nghiệm, tri thức và trình độ chuyên môn – kỹ thuật kết hợp với những yếu tố vật chất của sản xuất như tư liệu sản xuất (tức công cụ lao động và đối tượng lao động). Đối tượng lao động là những gì mà con người tác động đến trong khi sản xuất và để tạo ra của cải vật chất (đất đai, sông, rừng, nguyên liệu, khoáng sản, v.v…).

Tư liệu lao động hay công cụ lao động là tổng hợp những vật thể mà con người làm cho thích ứng và dùng làm vật dẫn tác động đến đối tượng lao động nhằm tạo ra sản phẩm (gồm: dụng cụ, máy móc, những thiết bị phức hợp và cả những phương tiện phục vụ sản xuất như hệ thống chứa đựng, chuyên chở, thông tin, đường sá, nhà cửa, công trình và những cấu trúc hạ tầng khác), là chỉ tiêu nói lên trình độ kĩ thuật của sản xuất vật chất, là yếu tố động nhất, cách mạng nhất trong LLLSX.

Cùng với sự cải tiến và hoàn thiện tư liệu lao động, kinh nghiệm sản xuất của con người càng phát triển, những ngành sản xuất mới xuất hiện và sự phân công lao động trong xã hội ngày càng mở rộng.

Trong thời đại cách mạng khoa học – kỹ thuật hiện nay, khoa học được ứng dụng ngày càng rộng rãi vào sản xuất đã trở thành LLSX trực tiếp; tri thức khoa học được vật chất hóa và kết tinh vào mọi nhân tố của LLSX.

LLSX được kế thừa và phát triển liên tục từ thế hệ này sang thế hệ khác và luôn gắn bó một cách hữu cơ với QHSX trong một hình thái kinh tế – xã hội nhất định, hợp thành PTSX. LLSX phát triển và biến đổi đòi hỏi một sự thay đổi tương ứng của QHSX.

Đây là mối quan hệ biện chứng được thể hiện qua quy luật phù hợp của QHSX hiện có với LLSX. Theo quy luật này, khi QHSX hiện có không còn phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX, nghĩa là khi QHSX và LLSX đã mâu thuẫn với nhau đến độ gay gắt nhất thì cách mạng xã hội nổ ra, một QHSX mới hình thành phù hợp với tính chất và trình độ mới của LLSX.

[tập 2, tr.785].

* Quan hệ sản xuất (QHSX):

Quan hệ kinh tế – xã hội giữa người với người hình thành một cách khách quan trong quá trình sản xuất và vận động của sản phẩm xã hội từ sản xuất đến tiêu dùng; về cơ bản nó thể hiện ở mặt quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất.

Bản chất của QHSX do chế độ sở hữu về tư liệu sản xuất quyết định. QHSX gồm những quan hệ giữa người với người trong việc chiếm hữu tư liệu sản xuất, trong sự trao đổi hoạt động lẫn nhau, trong hình thức phân phối sản phẩm và trong quá trình quản lí hoạt động kinh tế, từ sản xuất, phân phối, lưu thông (trao đổi), đến tiêu dùng. Tất cả các mối quan hệ đó được hình thành về cơ bản phụ thuộc vào chế độ sở hữu.

Mỗi phương thức sản xuất (PTSX) nhất định trong lịch sử có một tổng thể các QHSX riêng của nó, trong đó có một loại hình QHSX chủ đạo, có vai trò quyết định. Trong các hình thái kinh tế – xã hội có đối kháng giai cấp, đã nảy sinh quan hệ thống trị và bị trị, sản xuất phục tùng lợi ích của giai cấp bóc lột. QHSX phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là một quy luật…” .

[tập 3, tr.576].

* Phương thức sản xuất (PTSX):

Là sự thống nhất của hai mặt chế ước lẫn nhau là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất đặc trưng cho tính chất của nền sản xuất xã hội. LLSX là nội dung vật chất, còn QHSX là hình thức xã hội của sản xuất; do đó, LLSX quyết định QHSX, QHSX phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX.

Khi QHSX không còn phù hợp với LLSX và kìm hãm LLSX, thì nảy sinh sự cần thiết khách quan phải thay thế PTSX cũ, lạc hậu bằng PTSX mới, tiến bộ hơn. Quá trình này được thực hiện thông qua cuộc cách mạng xã hội mà giai cấp lãnh đạo cách mạng bao giờ cũng đấu tranh cho một PTSX mới, tiên tiến.

PTSX giữ vai trò quyết định trong hệ thống các điều kiện vật chất và tinh thần của đời sống xã hội. PTSX là biểu hiện đặc trưng cho lĩnh vực hoạt động sản xuất vật chất của con người, giữ vai trò quyết định trong các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Mọi quá trình hoạt động và phát triển xã hội đều cơ bản và xét cho cùng là phụ thuộc vào PTSX. Lịch sử phát triển của xã hội, trước hết là sự phát triển của PTSX, là sự thay thế các PTSX kế tiếp nhau từ thấp đến cao gắn liền với các hình thái kinh tế – xã hội: công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa.

Sự tác động qua lại giữa QHSX và LLSX là động lực bên trong của sự vận động, phát triển của PTSX, thường xuyên gây nên biến đổi trên từng mặt của PTSX, và cuối cùng đưa đến cách mạng xã hội, làm thay đổi cả PTSX của xã hội.

PTSX mới ra đời đánh dấu một giai đoạn mới, cao hơn. Những thay đổi về PTSX dẫn đến sự thay đổi toàn bộ chế độ xã hội, thay đổi từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng, thay đổi cả những tư tưởng và thể chế xã hội.

[tập 3, tr.529].

* Phương pháp luận (PPL):

Là lí luận về các phương pháp nhận thức khoa học và cải tạo hiện thực; là hệ thống các nguyên tắc, biện pháp vận dụng các nguyên lí lý luận vào việc tìm kiếm, xây dựng, lựa chọn và vận dụng các phương pháp trong một ngành khoa học nào đó.

Có các loại nguyên lí lý luận sau:

1) Nguyên lí thế giới quan gắn liền với bản tính của khách thể nghiên cứu và có tác dụng định hướng trong quá trình tìm tòi, lựa chọn và vận dụng phương pháp;

2) Các nguyên lí chung về các cách xem xét, nghiên cứu sự vật, hiện tượng, các nguyên tắc chung về việc vận dụng các phương pháp, về việc sử dụng tài liệu, sự kiện trong một khoa học nhất định, các nguyên lí và các nguyên tắc chung này gắn liền với đặc điểm của khách thể nghiên cứu, chúng không trực tiếp nằm trong nội dung của phương pháp;

3) Lý luận về bản thân các phương pháp (nội dung, phạm vi và mối quan hệ qua lại giữa các phương pháp) của một ngành khoa học nào đó.

PPL là một bộ phận không thể thiếu của mỗi bộ môn khoa học, là học thuyết về các phương pháp được sử dụng trong bộ môn khoa học ấy, nghĩa là mỗi khoa học đều có PPL riêng của mình.

Một số bộ môn khoa học có liên quan rất chặt chẽ với nhau, vì vậy tồn tại PPL chung của một số bộ môn khoa học. Nhưng PPL chung nhất, phổ biến nhất, áp dụng được cho mọi bộ môn khoa học là PPL triết học. Phương pháp biện chứng duy vật có những tính chất ưu việt, đáp ứng được đầy đủ nhất các yêu cầu của khoa học hiện đại, vì vậy nó là cơ sở để xây dựng PPL khoa học đúng đắn và đồng thời bản thân nó là PPL chung nhất, phổ biến nhất của mọi khoa học.

[tập 3, tr.521].

* Quan điểm lịch sử (QĐLS):

Phương pháp nhận thức các sự vật và hiện tượng theo quá trình phát sinh, phát triển của nó trong những điều kiện lịch sử nhất định, như là sản phẩm của sự phát triển lịch sử. QĐLS có những nét đặc trưng sau:

1) Nó xem xét không phải sự thay đổi đơn giản, mà là sự tự vận động, kết cấu nội tại, nguồn gốc của sự tự vận động;

2) Quá trình phát triển của sự vật và hiện tượng, những giai đoạn chủ yếu đã trải qua, thực trạng hiện nay, xu thế phát triển tương lai, khả năng tối ưu và những điều kiện khách quan, chủ quan cho sự thực hiện khả năng tối ưu ấy;

3) Tính kế thừa trong sự phát triển của mọi sự vật và hiện tượng.

[tập 3, tr.573].

Chúc các bạn thành công trong học tập!

Chào thân ái!

Hà Nội, 03-01-2020

Chuyện KHO BÁU

Ngày xửa ngày xưa, ở nước Ấn Độ cổ có một tên trộm đang chạy trốn lính gác thì nhìn thấy một người ăn mày ngủ trong một con hẻm tối.

Hắn bí mật bỏ món đồ trang sức nhỏ nhưng vô giá ăn trộm được vào túi của người ăn mày. Sau đó, hắn chạy đi với ý định sẽ lấy lại món đồ này sau khi đã thoát khỏi sự truy bắt của lính gác.

Đến đêm tên trộm quay lại thì bị lính gác đâm chết. Người ăn mày bỗng dưng vớ bở. Trong túi của ông ta có đủ tài sản để sống dư dả phần đời còn lại.

Nhưng điều đó đã không xẩy ra, bởi người ăn mày chưa bao giờ kiểm tra túi của mình, nên không biết bên trong có của quý. Ông ta tiếp tục cuộc sống của một kẻ ăn mày…!!!

CHUYỆN ĂN…

Ngày xưa ông bà ta dạy về chuyện “ăn”:

– Có thực mới vực được đạo

– Ăn vóc, học hay

Học ăn, học nói, học gói, học mở

– Ăn trông nồi, ngồi trông hướng

– Vân vân và vân vân…

Càng ngẫm càng thấy người xưa sâu sắc, thâm thúy, đã để lại cho chúng ta những chỉ dẫn = “đạo” sống!

Nói rộng ra ta thấy, xưa người phương Đông quan niệm “Ăn để mà sống chứ không phải sống để mà ăn”. Đặc biệt hơn họ còn cho rằng: “Ăn uống phải tuân theo nguyên lý THIÊN – ĐỊA – NHÂN hợp nhất”.

Tiếp cận vấn đề theo hướng đó, nhà khoa học – lương y giàu kinh nghiệm Ngô Đức Vượng qua cuốn “Minh triết trong ăn uống của phương Đông” (2016) đã:

– Cung cấp kiến thức tổng quát, tư duy thông thái, giúp người đọc có tầm nhìn và sự đánh giá vấn đề sức khỏe một cách sáng suốt, sâu sắc;

– Cung cấp nhiều kinh nghiệm thực tiễn giúp cho việc áp dụng vào cuộc sống một cách cụ thể, tối ưu;

– Cung cấp nhiều tư liệu được hệ thống hóa nên có thể sử dụng như một thư viện tra cứu, khi cần cho độc giả…

“Chính vì những lẽ đó mà Minh triết trong Ăn uống phương Đông của ông là một đóng góp lớn, có giá trị trong lĩnh vực nâng cao sức khỏe và dân trí cho mọi người dân Việt Nam” (Lời giới thiệu lần tái bản thứ 6, 2016).

P/s: Nếu quan tâm đến chủ đề ăn uống như một triết lý sống để có sức khỏe tốt, bạn nên đọc cuốn sách này…

Hà Nội, ngày 31-12/2019

Bùi Tâm Văn

PHƯƠNG PHÁP ĐỐI THOẠI SOKRATES

Ở phần kết cuốn sách “Cách biệt toàn cầu về thành quả giáo dục”, Tony Wager – tác giả cuốn sách có viết: “Gần 2.500 năm về trước, Sokrates đã được xem là một người thầy rất giỏi, và đến hôm nay có lẽ cũng vậy[1]”. Đúng, Sokrates là một trong những người được ngưỡng mộ nhất trong lịch nhân loại[2]. Cuộc đời, di sản mà Sokrates để lại đã gây kinh ngạc và gợi nhiều cảm hứng cho hậu thế.

Bài viết này sẽ đề cập đến một trong những di sản tinh thần đặc biệt của ông, đó là phương pháp (hay nghệ thuật) đối thoại của Sokrates.

1. Vài nét về cuộc đời Sokrates

Sokrates sinh năm 469[3] và mất năm 399 TCN. Cha ông là một nhà điêu khắc, còn mẹ làm hộ sinh. Sokrates là một người đàn ông xấu xí: vóc dáng thấp, béo, ục ịch, bụng phệ, cổ ngắn, đầu to hói, trán dô to, mũi dẹt và hếch cùng với lỗ mũi rộng, răng dày, mặt phù, mắt lồi. Đã thế ông còn có cái nhìn “lườm nguýt” nên không gây được thiện cảm với nhiều người khi tiếp xúc.

Sokrates luôn mặc quần áo cũ kỹ, bẩn và đi chân đất. Hầu như suốt ngày la cà cùng đám thanh niên (đệ tử của ông) ở những nơi công cộng ở thành thị Athens.

Sokrates kết hôn với người phụ nữ có tên Xanthippe vào năm ông 50 tuổi. Bà vợ đối xử với chồng không được tốt. Trong chuyện này, ông cũng có lỗi, ông hầu như không giúp được gì cho vợ con… Sokrates có một câu nói nổi tiếng về hôn nhân: “Nên lấy vợ! Gặp vợ hiền, bạn được hạnh phúc; gặp vợ dữ, bạn thành… triết gia; đằng nào cũng có lợi”[4]. Sokrates giỏi khiêu vũ và cho là khiêu vũ giúp cho cơ thể khỏe mạnh. Trong giao tiếp, ông thích chế nhạo, chọc ghẹo người khác.

Sokrates để lại nhiều danh ngôn:

“Sự giàu có và quyền quý không mang lại một phẩm chất nào”; “Chết dũng cảm còn hơn sống nhục nhã”; “Những người trẻ tuổi cần soi gương thường xuyên hơn: người đẹp thì soi để làm sao không làm hoen ố sắc đẹp của mình; người xấu soi để làm cho cái xấu của mình trở nên đẹp hơn nhờ giáo dục”; “Trở nên thấp kém hơn bản thân mình không phải là cái gì khác ngoài sự ngu dốt, trở nên cao cả hơn bản thân mình không phải là cái gì khác ngoài sự thông thái”; “Tôi ăn để sống, còn những người khác sống để ăn”; “Sự mở đầu tốt đẹp không phải là điều vặt vãnh, mặc dù mọi cái đều bắt đầu từ điều vặt vãnh”; “Tôi biết rõ là tôi không biết gì cả[5]; v.v…

Sokrates sống cuộc đời của một hiền nhân. Ông dành phần lớn thời gian cho các cuộc “tranh luận trên đường phố”… Sokrates là người có đầu óc sắc sảo, có khả năng nổi trội về phê bình, biện luận. Ông thường tiến hành các cuộc truy vấn đối với những người khác (tướng lĩnh, thương nhân, thợ thủ công, nhà chính trị, người dân, thanh niên). Sokrates chọc giận, gây khó chịu cho nhiều người trong những cuộc tiếp xúc, khiến nhiều người không ưa ông. Ông bị buộc tội “đầu độc thanh niên” và phải uống thuốc độc tự kết liễu cuộc đời vào năm 399 TCN.

Sokrates có nhiều môn đệ suất sắc, trong đó hai người xuất sắc nhất chính là Platon và Xénophon. Sokrates không để lại di sản tư tưởng của mình trong các văn bản. Tư trưởng triết học của ông được hậu thế biết đến đều qua các biểu văn của người khác, đặc biệt là qua các tác phẩm của Plato.

Sokrates là một cột mốc quan trọng trong lịch sử triết học phương Tây. Trong Sokrates hội tụ ba con người; đó là con người trí thức, con người triết gia và một nhà nhân quyền[6].

Mặc dù được xem là một hiền nhân, một người khôn ngoan nhất thời cổ Hy Lạp. Nhưng Sokrates vẫn tự cho mình là người không biết gì cả (thực ra đây chỉ là sự giễu nhại của ông). Khi nói đến Sokrates, người ta thường nhắc đến hai câu nổi tiếng của ông: “Tôi biết rằng tôi không biết gì cả”, “Hãy biết chính mình!”[7].

Sokrates là người có học vấn uyên bác, ông đã từng là một chiến binh dũng cảm, nhưng chưa bao giờ tham gia vào một công việc nào của nhà nước ở Athens thời bấy giờ. Phần lớn thời gian trong cuộc đời mình Sokrates dành để thực hiện một sứ mệnh cao cả là “hộ sinh tinh thần” cho dân chúng Athens.

Không giống như nhiều học giả, triết gia khác, Sokrates không thực hành, hoạt động triết học trong tháp ngà. Hàng ngày ông cùng những môn đệ của mình lang thang trên đường phố, ở những nơi công cộng, giữa chợ Athens để trao đổi, tranh luận với nhiều người. Khác với các biện sĩ đương thời bán trí khôn kiếm tiền, Sokrates dạy học miễn phí cho đám thanh niên.

2. Phương pháp đối thoại của Sokrates

Khác thời nay, trong thời cổ đại, khi khoa học, kỹ thuật chưa phát triển các bậc đại sư như Đức Phật, Khổng Tử, Sokrates đều dạy học theo lối truyền khẩu, thông qua các cuộc đối thoại để truyền đạt tri thức hoặc làm rõ các vấn đề trong bài học.

Sokrates đặc biệt ưa dùng đối thoại trực tiếp trong dạy học. Giải thích về điều này, Sokrates nói: “Sáng tác thành văn không thể tái hiện cuộc đối thoại thực sự, thậm chí nó còn trở thành trở ngại đối với sự giao tiếp của con người. Người ta không thể hỏi một cuốn sách giống như hỏi một người sống… Văn viết tạo ra thói hay quên và dễ đem lại cho người ta cảm tưởng “biết nhiều”, kỳ thực thì vẫn ngu dối. Đối thoại là “lời nói đích thực, sống động và có hồn của người hiểu biết”.

Có thể nói, cống hiến lớn nhất của Sokrates là đã mang triết học từ trên trời xuống dưới mặt đất. Thay vì bàn chuyện vũ trụ cao xa như các bậc tiền bối, Sokrates quan tâm đến những vấn đề của cuộc sống con người. Ông tin rằng mọi người ai ai cũng biết lẽ phải, đều làm theo lẽ phải nếu được thức tỉnh.

Để thực hiện sứ mệnh “khai dân trí”, Sokrates đã dựa vào phương pháp hộ sinh của mẹ mình để xây dựng thuật/phương pháp đối thoại, giúp dân chúng thành Athens tự tìm lấy lẽ phải, chân lý.

Về sau phương pháp phát hiện ra chân lý nhờ hỏi – đáp[8] (đối thoại) của Sokrates trở thành một phương pháp, thủ thuật làm triết học và khoa học nổi tiếng, có giá trị của phương Tây.

Ta có thể hình dung về thuật (hay nghệ thuật) đối thoại hỏi – đáp để truy tầm chân lý của Sokrates bao gồm các nội dung và qua bốn bước sau đây:

 * Thứ nhất: Giả vờ không biết để nhờ người đối thoại giảng cho (có người gọi đây là “sự giả ngây mỉa mai của Sokrates”, Frédéric Lenoir).

Mỗi khi có ai đó nói chuyện với Sokrates, cho dù lúc đầu người đó nói về một chủ đề hoàn toàn khác thì Sokrates cũng tìm mọi cách đưa họ về câu chuyện nói đến chính người đó. Sau đó, bằng những câu hỏi hoặc là sự châm biếm, mỉa mai ông chứng minh cho người đó biết thật ra anh ta chẳng biết gì (!).

* Thứ hai: Sokrates dùng phương pháp quy nạp để xây dựng từng bước về cái biết một cách vững chắc. Đó là phân tích chính xác những ví dụ cụ thể trong đời thường; từ đó rút ra những kết luận và định nghĩa tạm thời.

* Thứ ba: Bằng phương pháp định nghĩa, làm cho những khẳng định tạm thời ấy ngày càng tinh vi và chính xác hơn.

* Thứ tư: Có được những định nghĩa rõ ràng, phổ quát về vấn đề đang bàn.

Có thể nói, phương pháp đối thoại của Sokrates trở thành cơ sở cho sự phát triển triết học và khoa học của nhiều thế hệ sau này.

Chúng ta có thể lấy nhiều đối thoại làm minh chứng và dựa vào đó để phân tích làm rõ thuật/phương pháp đối thoại đặc biệt của Sokrates. Sau đây là hai cuộc đối thoại[9] tiêu biểu cho phương pháp – thuật “hỏi – đáp” để đi đến chân lý của Sokrates:

  • Cuộc đối thoại thứ 1 (Sokrates đối thoại với Laches):

– Sokrates: Laches, hãy thử nói xem lòng can đảm là gì?

– Laches: Sokrates, theo tôi điều đó chẳng có gì khó. Nếu một người sẵn sàng đứng trong quân ngũ, đối mặt với kẻ thù và không chạy trốn thì người đó dũng cảm.

– Sokrates: Trong trận Plataea, người Sparta nổi dậy chống lại người Ba Tư, nhưng không sẵn sàng chiến đấu và đã rút lui. Khi quân Ba Tư đuổi theo, hàng ngũ của họ bị phá vỡ; sau đó người Sparta quay lại chiến đấu như thể sẵn sàng tử vì đạo và nhờ thế mà giành được thắng lợi.

Sokrates dẫn dắt cuộc đối thoại theo hướng buộc Laches phải nêu quan điểm thứ hai – lòng can đảm là một dạng của sự bền bỉ. Đến đây, Sokrates lại chỉ ra sự bền bỉ có thể bị hướng vào mục tiêu không chính đáng. Để phân biệt lòng can đảm thực sự với sự cuồng nhiệt điên rồ thì cần có một yếu tố khác. Lúc đó, bạn đồng hành của Laches là Nicias, theo sự dẫn dắt của Sokrates, đã đề xuất lòng can đảm sẽ phải đi kèm với tri thức, sự nhận thức cái thiện và cái ác và không phải lúc nào cũng gắn với chiến tranh.

Vậy là, chỉ qua một cuộc trò chuyện ngắn ngoài đường người ta cũng có thể phát hiện ra sự thiếu hụt nghiêm trọng về định nghĩa chuẩn cho một đức tính rất được ngưỡng mộ của người Athens thời đó là lòng can đảm.

Họ đã không tính đến lòng can đảm bên ngoài chiến trường hay tầm quan trọng của tri thức đi kèm với sự bền bỉ. Vấn đề thảo luận tưởng tầm thường nhưng lại có ngụ ý vô cùng to lớn.

Nếu một vị tướng cho rằng việc ra lệnh cho quân đội của mình rút lui là hèn nhát, ngay cả khi đó là hành động hợp lý duy nhất, thì việc định nghĩa lại lòng can đảm sẽ mở rộng những lựa chọn và giúp ông ta đối phó với những lời chỉ trích của người khác.

  • Cuộc đối thoại thứ 2 (Sokrates đối thoại với Meno):

– Sokrates: Theo ngài những thứ tốt có nghĩa là sức khỏe và tài sản?

– Meno: Tôi nghĩ nó bao gồm cả vàng và bạc, cùng một vị trí cao và danh giá trong bộ máy nhà nước.

– Sokrates: Đó có phải là những thứ duy nhất mà ngài cho là tốt không?

– Meno: Đúng, ý tôi là tất cả những thứ kiểu như vậy.

– Sokrates:… Ngài cho rằng việc “có được” những thứ đó có cần phải “công bằng và chính đáng” không, hay điều đó với ngài không quan trọng?

Liệu ngài có coi một người là có phẩm hạnh ngay cả khi họ có được những thứ tốt một cách không công bằng hay không?

– Meno: Chắc chắn là không.

– Sokrates: Như vậy có vẻ là việc có được [vàng và bạc] phải gắn với sự công bằng, chừng mực, lòng hiếu thảo hoặc những yếu tố khác của phẩm hạnh…

Thực ra, việc không có vàng bạc, nếu xuất phát từ thất bại trong việc có được chúng… trong những trường hợp mà việc có được chúng là không chính đáng, thì bản thân nó lại là phẩm hạnh.

– Meno: Có vẻ như vậy.

– Sokrates: Như thế có nghĩa là việc có các thứ đó không hề làm cho một người trở nên tốt đẹp hơn là không có chúng, đúng vậy không?

– Meno: Kết luận của ngài có vẻ như là tất yếu.

Sau đó, Sokrates còn chỉ cho Meno thấy tiền bạc và ảnh hưởng của bản thân chúng không phải là những đặc điểm cần và đủ của phẩm hạnh. Người giàu có thể được ngưỡng mộ nhưng điều đó còn phụ thuộc vào việc tài sản của họ từ đâu mà có. Và sự nghèo khó bản thân nó không cho thấy điều gì về giá trị đạo đức của một cá nhân.

Không có lý do ràng buộc nào để một người giàu cho rằng tài sản của mình đảm bảo cho phẩm hạnh. Và cũng không có lý do ràng buộc nào để một người nghèo nghĩ rằng sự nghèo khó của mình là dấu hiệu của sự đồi bại.

3. Kết luận: Chúng ta học gì từ Sokrates?

Sokrates là một trong những triết gia vĩ đại của nhân loại. Sokrates là trung tâm của thời đại cổ điển. Theo một ý nghĩa nào đó, Sokrates là tâm điểm của của lịch sử tư tưởng cổ đại. Tư tưởng triết học của ông là sự hội tụ các con đường phát triển trước đó, rồi mở ra những khởi xướng mới, kéo dài trong suốt giai đoạn tiếp theo.

Mặc dù Sokrates không xây dựng một học thuyết toàn diện và hệ thống; song, ông vẫn được xem là người thực hiện một “cuộc cách mạng trong triết học”. Là vì trước ông, triết học phương Tây chỉ quan tâm đến vũ trụ, tự nhiên; đến ông triết học bắt đầu được kéo từ trên trời xuống dưới đất.

Chúng ta học gì từ Sokrates? Hậu thế học được nhiều điều có giá trị, ý nghĩa từ triết gia vĩ đại này. Xét từ giác độ tri thức – kinh nghiệm – học thuật, chúng ta có thể học Sokrates 5 điều sau đây[10]:

1) Biết nghe và biết hỏi là yếu tố cơ bản để thành công. Nhưng hỏi không phải để truy bức, để bắt bí mà để người được hỏi có dịp suy nghĩ và tự trả lời: câu trả lời và giải pháp là do chính họ tìm ra;

2) Kiểm tra có phê phán sự hiểu biết của bản thân;

3) Nền móng của đối thoại là sự trung thực, minh bạch, là sự tin cậy lẫn nhau…;

4) Tránh mọi sự cực đoan: “Sự cực đoan bao giờ cũng tạo ra sự cực đoan ngược lại. Thời tiết cũng thế, thân thể ta cũng thế, nhà nước, quốc gia đều thế cả”;

5) Không cần sống khổ hạnh (“ăn và uống mới làm cho xác và hồn gặp nhau”)…

Còn về nhân cách thì chúng ta học từ Sokrates tinh thần dũng cảm trong đấu tranh bảo vệ chân lý, bảo vệ lẽ phải và nhân phẩm của mình. Đúng như học giả Bùi Văn Nam Sơn đánh giá – ông là một “tượng đài lẫm liệt của nhân cách: nhân cách của người trí thức đích thực[11]”. Sokrates cũng là nhà triết học sống theo những gì mình cho là đúng. Tư tưởng triết học và cuộc đời ông hòa làm một.

Đặc biệt cần nhấn mạnh thêm về phương diện phương pháp, ông đã để lại cho nhân loại một phương pháp – nghệ thuật đối thoại tuyệt vời. Chúng ta có thể khai thác vận dụng phương pháp này trong dạy học.

Cho đến hôm nay, phương pháp Sokrates vẫn còn nguyên giá trị trong việc nêu câu hỏi truy vấn, dẫn dắt người học từng bước chiếm lĩnh tri thức và chân lý. Nếu được vận dụng tốt, phương pháp này sẽ góp phần tích cực vào phát triển năng lực cho người học về các kỹ năng: đặt câu hỏi, hành xử với các ý tưởng, biện luận… và truyền đạt thông tin rõ ràng. Đây là những kỹ năng tất cả các thành phần ưu tú của các xã hội hiện đại đều cần đến[12].

Tài liệu tham khảo

[01] Tony Wagner: Cách biệt toàn cầu về thành quả giáo dục (The Global Achievenet Gap), Nxb. Thời đại, 2014.

[02] Frédéric Lenoir: Sokrates, Chúa Giêsu, Đức Phật – ba bậc thấy của cuộc sống, Đại học Hoa Sen, Nxb. Hồng Đức, 2017.

[03] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012.

[04] Bernard Morichère & nhóm giáo sư triết học các trường đại học Pháp: Triết học Tây Phương – Từ khởi thủy đến đương đại, Nxb. Văn hóa thông tin, 2010.

[05] P.S. Taranốp: 106 nhà thông thái (cuộc đời, số phận, học thuyết, tư tưởng), Nxb. Chính trị quốc gia, 2012.

[06] Đỗ Minh Hợp: Lịch sử triết học phương Tây, tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia, 2014.

[07] PGS.TS. Nguyễn Tấn Hùng: Lịch sử triết học phương Tây, từ triết học Hy Lạp cổ đại đến triết học cổ điển Đức, Nxb. Chính trị quốc gia, 2012.

[08] Dagobert D. Runes: Lịch sử triết học, từ cổ đại đến cận hiện đại, Nxb. Văn hóa Thông tin, 2009.

[09] Nguyễn Ước: Các chủ đề triết học, Nxb. Tri thức, 2009.

[10] Alain De Botton: Sự an ủi của triết học, Nxb. Thế giới, 2015.

(Đã đăng tạp chí Dạy và Học ngày nay, số 1-12/2019)

TS. Bùi Hồng Vạn

Trường Đại học Thương mại (TMU)


[1] Tony Wagner: Cách biệt toàn cầu về thành quả giáo dục (The Global Achievenet Gap), Nxb. Thời đại, DT Book, 2014, 331.

[2] Forrest E. Baird: Tuyển tập danh tác triết học từ Plato đến Derrida, Nxb. Văn hóa thông tin, Công ty Minh Trí – NS Văn Lang, 2006, tr.9.

[3] Có tài liệu nói Sokrates sinh năm 470 TCN (Forrest E. Baird: Tuyển tập danh tác triết học từ Plato đến Derrida, Nxb. Văn hóa thông tin, Công ty Minh Trí – NS Văn Lang, 2006, tr.9).

[4] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012, tr.22.

[5] P.S.Taranốp: 106 nhà thông thái (cuộc đời, số phận, học thuyết, tư tưởng), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012, tr.150.

[6] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012, tr.21

[7] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012, tr.23.

[8] P.S. Taranốp: 106 nhà thông thái, Nxb. Chính trị quốc gia, 2012, tr.146-147.

[9] Hai cuộc đối thoại này được trích từ sách Sự an ủi của triết học của Alain de Botton, Nxb. Thế giới xuất bản năm 2015, tr.26-29.

[10] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012, tr.25.

[11] Bùi Văn Nam Sơn: Trò chuyện triết học, Nxb. Tri thức, 2012, tr.21.

[12] Tony Wagner: Cách biệt toàn cầu về thành quả giáo dục (The Global Achievenet Gap), Nxb. Thời đại, 2014, tr.331-332.

“ĐỔI GIÓ”…

“Đổi gió” là một từ phát sinh trong những thập niên gần đây, giống như nhiều từ ngữ khác như: “chém gió”, “vô đối”…

Không rõ tác giả là ai? Nhưng điều đó chả quan trọng gì… Với chúng tôi, quan trọng chính là:

Trong hai ngày (thứ 7, chủ nhật), bộ môn đã tổ chức thành công chuyến đi mang tên là “ĐỔI GIÓ 1” tại Kim Bôi (Hòa Bình)… Thời tiết hai ngày này thật tuyệt vời – không rét, không nóng, không mưa…

Mặc dù một số thành viên trong đoàn mệt mỏi do say xe nhưng kết thúc chuyến đi mọi người đều vui vẻ, hồ hởi, phấn khởi và tin tưởng…

Còn với riêng tôi, cuộc đi này khá thú vị, vì mấy lẽ:

Thứ nhất: Có ba thế hệ tham gia chuyến đi; đủ cả nam, nữ; có hai thành viên lớn tuổi, còn lại là thế hệ thứ hai, thứ ba (các cháu nhỏ) trong “gia đình” CNXHKH.

Bình sinh tôi thích chơi với trẻ nhỏ. Chuyến đi có các cháu, chả khác gì mình mua được vé trong hành trình trở về tuổi thơ…

Thứ hai: Cuộc “đổi gió” này còn gợi lại cho tôi cảm giác về những chuyến đi điền dã dân tộc học mấy chục năm trước tại một số địa phương phía Bắc…

Thứ ba: Nhưng điều tôi vui nhất là mục đích chuyến đi (an toàn, vui, hữu ích) đã đạt được…

P/s: Vậy là đời quá vui rồi… Xin trân trọng cảm ơn tất cả…!!!

Một số hình ảnh trong chuyến đi

(Thăm Bảo tàng Văn hóa Mường Kim Bôi, Hòa Bình)

Hà Nội, ngày 30-12-2019

Bùi Tâm Văn

Sách “THỰC DƯỠNG” (Verne Varona)

Bìa sách “Thực Dưỡng” của Verne Varona

Nhiều khi chúng ta hỏi nhau, hay tự hỏi: Cái gì là quý nhất trên đời?

Câu trả lời tùy thuộc vào từng người, từng hoàn cảnh. Cái qúy nhất có thể là: tiền, vàng, kim cương, nhà cửa, phương tiện, thời gian, sức khỏe, tình yêu, cha mẹ, con cái, vợ chồng… Với những người ốm yếu, bệnh tật thì câu trả lời có thể là sức khỏe…

“Thực Dưỡng” là cuốn sách hay của Verne Varona – một trong những nhà giáo dục về sức khỏe tên tuổi người Mỹ.

Ông học ngành Đông y và Thực dưỡng ở Tổ chức Đông Tây của Michio Kushi tại Boston, Massachusette (1970-1974) và với Herman Aihara tại Viện Vega.

Verne Varona khẳng định trong cuốn sách – nếu ăn uống hợp lý, khoa học, con người có thể tăng cường được sức khỏe, chống lại nhiều bệnh tật, sống thọ và tạo lập cuộc sống hạnh phúc…

Với 555 trang khổ lớn (18,7×23,5 cm), ngoài lời giới thiệu, index nội dung được giới thiệu trong 6 phần:

  • Phần 1: Bắt đầu với thực dưỡng
  • Phần 2: Chữa bệnh bằng con đường thực dưỡng
  • Phần 3: Lập kế hoạch và chuẩn bị cho cuộc phiêu lưu thực dưỡng
  • Phần 4: Công thức nấu ăn từ sáng đến tối – Con đường ăn uống dẫn đến khang kiện
  • Phần 5: Danh sách mười điều
  • Phần 6: Phụ lục
Bìa sau sách “Thực Dưỡng”

Sách được Công ty Cổ phần sách Thái Hà cho tái bản lần thứ hai tại Việt Nam (2018).

Hà Nội, 27-12-2019

Bùi Tâm Văn

Ngẫm về một nét “văn hóa” kinh doanh

Tôi không thường xuyên đi mua sắm, và nếu có sopping thì chủ yếu là đến một số nhà/hiệu sách, shop bán hàng điện tử, điện thoại, laptop…

Chuyện tôi kể ra đây có thể nhiều người cũng gặp phải:

Đó là khi bước vào một cơ sở kinh doanh nào đó, khách hàng sẽ được nhân viên bán hàng gật đầu chào và cất tiếng hỏi: ông bà, chú, bác, anh, chị, bạn… có cần giúp gì không ạ?

Khách hàng dù không muốn cũng phải đáp lại. Sau giây phút đó nhân viên cứ bám riết lấy khách hàng không rời nửa bước…

Người khác nghĩ thế nào tôi không biết. Còn tôi thấy cứ “sao sao” ấy, chẳng thoải mái, dễ chịu chút nào với cách “chăm sóc” khách hàng quá kỹ như vậy…

Theo ý tôi, nhân viên bán hàng chỉ cần tỏ thái độ lịch sự chào hỏi chút ban đầu, sau đó để khách hàng tự do thoải mái đi xem hàng. Khi cần họ sẽ gọi hỏi thì tốt hơn…

Khi tới cửa hàng có khách tìm mua hàng ngay; cũng có người muốn vào xem hàng, chưa có ý định mua. Thậm chí họ muốn so sánh với những nơi bán khác rồi mới quyết định mua hàng hay không…

So với thời bao cấp, người đi mua thời nay sướng hơn rất nhiều. Họ được tôn trọng, được đối xử như “thượng đế”. Nhưng vì sự quan tâm, chăm sóc “quá kỹ”, các thượng đế lại cảm thấy khó chịu…

Vậy nên các cơ sở kinh doanh, các nhân viên bán hàng cần rút kinh nghiệm ứng xử cho phù hợp, giúp khách hàng vui vẻ, dễ chịu. Làm sao để cuối cùng cả hai (người bán lẫn người mua) đều cảm thấy win-win, happy…!!!

Sự tiếp xúc của văn hóa Việt Nam với Pháp (Phan Ngọc)

BÌA TRƯỚC SÁCH

Tiếp xúc văn hóa Đông Tây diễn ra từ mấy trăm năm trước, thậm chí còn xa hơn…

Việt Nam trong tiến trình lịch sử thế giới đã có sự tiếp xúc ngày càng rõ nét với văn hóa phương Tây, trong đó có văn hóa Pháp.

Tiếp xúc văn hóa Đông Tây, cụ thể hơn là tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp đã có nhiều nghiên cứu, chương trình giảng dạy cho sinh viên một số trường đại học.

Với chỉ 218 trang, khổ 14×20,5, cuốn sách của Phan Ngọc không chỉ đẹp về hình thức (cái đẹp dung dị, không màu mè) mà còn “nặng đồng cân” về nội dung khi viết về chủ đề này. Nghiên cứu của Phan Ngọc, như ông nói, thai nghén từ thập niên 1960 đến nay (2018) mới chính thức công bố.

Ngoài lời nói đầu, nội dung sách được chia thành 8 chương. Trong đó:

* Chương I: Sự tiếp xúc với phương Tây trước cuộc xâm lược;

* Chương II: Triều đình Việt Nam trước họa mất nước;

* Chương III: Nhận xét chung về sự tiếp xúc giữa đạo Gia Tô và văn hóa cũ;

* Chương IV: Quá trình diễn biến tư tưởng của Việt Nam trong gần một thế kỷ (1859-1945);

* Chương V: Sự đổi mới tư tưởng;

* Chương VI: Quá trình tiếp thu văn hóa Pháp;

* Chương VII: Sự tiếp xúc ngôn ngữ giữa Việt Nam và Pháp;

* Chương VIII: Sự tiếp xúc văn học.

Diễn trình tiếp xúc văn hóa của hai dân tộc đã được tác giả nghiên cứu kỹ lưỡng và trình bày một cách cô đọng thông qua một số biểu hiện nổi bật liên quan về tôn giáo, hệ tư tưởng, ngôn ngữ và văn học…

Trong lời nói đầu, Phan Ngọc nói: “Nước Việt Nam là nước nhỏ. Chúng ta sẽ làm việc nhỏ để đổi mới cuộc sống của nhân dân lao động”. Tôi hiểu ý Phan Ngọc muốn diễn đạt việc nghiên cứu và công bố của ông là một việc nhỏ để góp phần công cuộc xây dựng, phát triển đất nước.

Nhưng khi đọc công trình “nhỏ” này, tôi lại thấy nó không hề nhỏ chút nào, nó có giá trị lớn trong mắt tôi…!!!

Hà Nội, ngày 25-12-2019

Bùi Hồng Vạn

ĐÔI ĐIỀU VỀ NOEL

Hôm nay là Noel, nhưng thú thực tôi (và có thể nhiều người khác nữa) còn mù mờ về sự kiện này…

Thế giới đang trở thành ngôi nhà chung. Văn hóa Đông Tây đã, đang và sẽ tiếp xúc, tiếp thu lẫn nhau những nét đẹp… để hình thành nền văn hóa toàn cầu. Vậy mỗi chúng ta cũng nên tìm hiểu để biết Noel là gì chứ nhỉ (?!)

Tôi xin phép BS. NGUYỄN TIẾN CẢNH đăng lại bài viết “NGUỒN GỐC CỦA GIÁNG SINH” (nhưng thay đổi tên cho phù hợp) lên trang blog cá nhân, đặng giúp các bạn có nhu cầu có thể đọc, chia sẻ một nét bản sắc văn hóa phương Tây…

NGUỒN GỐC CỦA GIÁNG SINH

17/12/2019 Chi Mai

Người ta thường coi Lễ Giáng Sinh là mùa trang hoàng, tặng quà và vui chơi ăn nhậu, nhưng nguồn gốc của Giáng Sinh thì ít người để ý tới. Người ta chỉ biết vui chơi hưởng thụ, coi Giáng Sinh như một kỷ niệm mà không cần biết nó bắt đầu từ đâu và lúc nào.

Dĩ nhiên người ta hiểu đó là ngày Chúa Giêsu sinh ra trong máng cỏ nơi hang lừa ở Bethlehem mà không cần biết nó đúng hay sai. Trái lại, mấy ai biết Lễ Giáng Sinh có lúc đã bị cấm ở Mỹ thời thuộc địa.

Ở Âu Châu và Mỹ Châu thì tinh thần Giáng Sinh là tiếng chuông nhà thờ vang lên trong đêm đông tuyết phủ giá lạnh với hình ảnh ông già Noel / Santa Claus trên xe trượt tuyết và bầy nai bay lướt trên không mù mịt tuyết rơi, được tả trong cuốn tiểu thuyết của Charles Dickens, A Christmas Carol.

Ở Á Đông và Việt Nam chúng ta thì từ ngày ảnh hưởng Tây phương và Thiên Chúa Giáo, Giáng Sinh cũng được hòa đồng vào văn hóa dân tộc, và người ta, nhân ngày này để vui chơi, chúc mừng và tặng quà cho nhau. Đơn giản chỉ có vậy.

Nhưng có người coi ngày sinh nhật Chúa Giêsu chỉ là chuyện thần thoại, đóng khung trong các khu thương mại và các cửa hàng buôn bán nhộn nhịp khác thường với những câu chào hỏi chúc mừng nhau Merry Christmas kèm theo Happy New Year vì chỉ còn vài ngày nữa là sang năm mới.

Ngoài ra cứ mỗi năm, khi mặt tiền các ngôi thánh đường được trang hoàng, giăng mắc hoa đèn là người ta lại nhớ tới ngày sinh nhật của Chúa Giêsu. Thế là “Giêsu là lý do của ngày lễ lớn Giáng Sinh này.”

Nhưng, có thật là vì Giêsu hay không?

4,000 năm Lễ Giáng Sinh. Nguồn: Ulysses Press

Trong cuốn sách của Eart W. Count (1899-1996) và Alice Lawson Count (1916-2013): 4.000 năm Lễ Giáng Sinh / 4000 Years of Christmas: A Gift from the Ages, xuất bản lần đầu năm 1990, tả lại một cách thích thú lịch sử việc trao đổi quà tặng trong bài hát “12 ngày của Lễ Giáng Sinh / The 12 days of Christmas” và những tập tục bắt nguồn từ xứ Babylon thời xa xưa.

Tác giả cho biết cành lá holly đã được thầy cả Druid dùng trong nghi thức mầu nhiệm tế lễ và ngày 25 tháng 12 là ngày mừng lễ Mặt Trời của người La Mã hồi xưa chứ không phải là ngày mừng sinh nhật chúa Giêsu.

Giáo hội sơ khai có mừng lễ Giáng sinh không?

Trong Tân Ước, chúng ta không thấy có chỗ nào nói các tông đồ của Chúa Giêsu mừng sinh nhật ông. Nhưng vào cuối thế kỷ III, nhà thần học công giáo Origen tuyên bố ai lấy lễ hội của dân ngoại để mừng Chúa Giáng Sinh thì có tội.

Vào thế kỷ I, dân thành Corinto ở Hy Lạp, đa số theo đạo đa thần. Phong tục của đạo là mua bán dâm ngay trong đền thờ, và các thầy cả thì tế lễ vật hy sinh cho các thần miễu Hy Lạp và La Mã.

Thánh Phaolo có lần đã viết thư gửi cho các tín hữu Corinto như sau: “Thế nghĩa là gì? Thịt cúng là gì? Ngẫu tượng là gì? Tuy nhiên, đồ cúng là ‘cúng cho ma quỷ, không phải cho Thiên Chúa’; mà tôi không muốn anh em hiệp thông với ma quỷ. Anh em không thể vừa uống chén của Chúa, vừa uống chén của ma quỷ; anh em không thể vừa ăn ở bàn tiệc với Chúa, vừa ăn ở bàn tiệc với ma quỷ được.” (1Cr. 10:19-21).

Thánh Phaolo rõ ràng đã cảnh cáo các tín hữu phải xa lánh bất cứ cái gì đụng chạm và liên quan đến tập tục của dân ngoại có thể gán cho mình cái nhãn hiệu là “thông đồng với ma quỷ”!

Giống như các Kito hữu thời giáo hội sơ khai, họ mừng lễ thần Mặt Trời, tức thần Canh Nông, một lễ hội của dân La Mã thời xưa. Nhiều tôn giáo lúc đó mừng những lễ hội vào thời Đông Chí ở Bắc bán cầu khi mà ngày ngắn đêm dài. Họ cầu xin các thần thánh cho mặt trời mau trở lại để mùa đông qua đi cho lẹ, ngày dài trở lại.

Vào ngày lễ Mặt Trời, người ta ăn nhậu say sưa, chơi bời buông thả phóng đãng và thi hành những tập tục trái với giáo huấn của chúa Kito. Tuy nhiên sau cùng nó cũng được biến thành lễ Giáng Sinh, ngày sinh nhật chúa Giêsu.

Cái gì đã làm thay đổi các Kito hữu từ chỗ thánh Phaolo cấm không được thờ phượng ma quỷ và làm bất cứ cái gì liên quan tới dân ngoại đến chỗ chấp nhận và tham dự vào những tập tục của dân ngoại dưới danh hiệu chúa Giêsu Kito?

Đã có rất nhiều áp lực buộc những Kito hữu tân tòng phải theo lời dạy của thánh Phaolo từ bỏ việc thờ lạy lẫn lộn ngẫu tượng và Thiên Chúa. Nhưng lúc đó hàng ngàn người muốn trở lại đạo nhưng không muốn từ bỏ những tập tục, nghi lễ của tôn giáo cũ của mình.

Tác giả cuốn “4,000 năm Lễ Giáng Sinh” đã tóm tắt cuộc phấn đấu giằng co đó như sau: “Đối với dân ngoại, ngày lễ Mặt Trời là một ngày vui. Đối với tín hữu Kito giáo, lễ Mặt Trời là một tập tục ghê tởm, tôn thờ một vị thần nhơ nhớp không có thực. Ngoài ra các Kito hữu vẫn cố gắng phải làm công việc rất khó khăn và chậm chạp là mang những dân ngoại La Mã bê bối trở lại với Chúa.”

“Lúc bấy giờ cũng có nhiều di dân vào sống trong hàng ngũ Kito hữu, và các Giáo hoàng cũng nhận thấy là mình đang phải đối đầu với sự xâm nhập của các tập tục của dân ngoại. Bỏ đi những tập tục về lễ Mặt Trời là cả một vấn đề nan giải. Lúc đầu Giáo Hội cũng cấm đoán, nhưng vô ích. Nước dòng sông chảy đụng vào tảng đá mà đá không lay động thì nước bắt buộc phải chảy quanh nó mà thôi. Nếu không cấm được Lễ Mặt Trời thì phải làm quen với nó để hòa nhập vậy.” (p.36)

Tại sao lại là ngày 25 tháng 12?

Giáo hội chọn ngày 25 tháng 12 là ngày cuối cùng của lễ thờ Mặt Trời tiếp theo sau ngày lễ Thần Canh Nông, làm ngày sinh nhật chúa Giêsu.

Ngày này cũng là ngày đại lễ của đạo Mithra, một tôn giáo thờ mặt trời ở Ba Tư. Vào năm 274 AD hoàng đế La Mã Aurelian tuyên bố ngày 25 tháng 12 là ngày “sinh nhật mặt trời” là đấng vô địch.

Đến thời con một Thiên Chúa là Giêsu Kito giáng trần thì hình ảnh của Thiên Chúa là đấng tối cao bị lẫn lộn với ý tưởng thần mặt trời trong đầu óc của hàng trăm ngàn người vừa mới trở lại đạo trên toàn đế quốc La Mã. Có lẽ vì thế mà Giáo Hội mới lấy ngày 25 tháng 12 làm ngày Lễ Giáng Sinh, sinh nhật của chúa Giêsu?

Thế là thay vì dựa vào sức mạnh của chúa Kito để thay đổi thế giới, danh hiệu Kito bị dân ngoại thay đổi hay đúng hơn được biến cải để hội nhập!

Tác giả “4000 Years of Christmas: A Gift from the Ages” thuật lại như sau: “Năm 742 AD thánh Boniface viết thư than phiền với Đức Giáo Hoàng Zacharias rằng… ông làm việc quá cực nhọc để mang những người Franks và Alemans – bộ lạc Đức – trở lại đạo đã bị trở ngại vì những người công giáo La Mã ham vui hội hè bê bối ở ngay quê nhà mình. Dân Franks và Alemans đang sắp sửa trở lại đạo nhưng vì ham mê vui thú hội hè như người La Mã nên việc cải đạo bị trở ngại.

Khi thánh Boniface yêu cầu họ xa lánh những tập tục vui thú đó thì họ nói họ mừng những ngày hội đó dưới sự bảo trợ của Rome. Cảm thấy bối rối và lo lắng, giáo hoàng Zacharias trả lời…và công nhận là dân thành Roma quá bê bối vào ngày lễ Giáng Sinh” (p.53)

Lễ Giáng sinh qua nhiều thế kỷ, Nguồn: Oxford Univercity Pres

Qua những thế kỷ sau, ở Đức, Thuỵ Điển / Scandivania và Ái Nhĩ Lan / Celtic, lễ Giáng Sinh lại có những tập tục của dân ngoại, trang hoàng bằng những cây thông xanh và lá holly.

Vào thời Trung Cổ, ở Âu Châu người ta lại mừng Lễ Gáng Sinh kiểu lễ Thần Canh Nông. Tác giả Penne L. Restad, trong Christmas in America, A History, tả lại cuộc bàn cãi về đạo đức vào thời điểm đó như sau:

“Một số giáo sĩ cho rằng loài người sa ngã cần phải có những lúc xả hơi miễn là nằm trong khuôn khổ Kito giáo. Những vị khác lại chủ trương tất cả những vết tích của ngoại giáo cần phải loại bỏ khỏi những ngày nghỉ ngơi vui hội. Những kitô hữu trung dung, không nồng nhiệt lắm thì than phiền Giáo Hội có những luật lệ vô lý, lại tính thay đổi những tập tục cũ.

Tuy nhiên Giáo Hội vẫn còn hy vọng là những cử chỉ và hành động thánh sẽ thay thế những lề lối phàm tục khi mà dân ngoại bỏ đi những cuộc vui chơi chè chén cũ và trở về với Kito giáo.” (1996, p.6).

Buồn thay, mong ước đó đã không xẩy ra như ý. Tiếp theo thời Trung Cổ, một số nhà thệ phản đã cố gắng cải đổi Lễ Giáng Sinh nhưng chỉ thay đổi được chút ít. Thanh giáo Anh đã chống lại những nghi lễ Giáng Sinh và phản đối hoàn toàn, cho rằng không đúng tinh thần Kito giáo.

Năm 1659 ngày nghỉ lễ đó đã bị hủy bỏ và cấm hẳn ở bang Massachusetts, nhưng vì nó đã quá phổ thông và được mọi người ưa thích nên cuối cùng vào năm 1681 lễ Giáng Sinh lại được chính thức công nhận trở lại.

Trên Tờ U.S. News & World Report, tác giả bài “Tìm hiểu Lễ Giáng Sinh/In Search of Christmas”, Jeffery L. Sheler, đã viết: “Khi Lễ Giáng Sinh đến bờ biển Mỹ Quốc, người ta ăn mừng một cách khá đàng hoàng thanh sạch. Vào thời thuộc địa, ngày sinh nhật chúa Giêsu Kitô, nếu được mừng thì mừng như một ngày lễ hội lớn…Nhưng Thanh Giáo ở New England lúc đó đã thẳng tay từ bỏ, không coi là ngày lễ nghỉ nữa.” (Dec. 23, 1996, p.60).

Vào thời đại tân tiến và kinh tế hiện giờ, nhiều Kito hữu lại đặt nặng vấn đề thương mại hơn là tôn giáo. Những cuộc biểu diễn, thi xe hoa với ông già Noel trên đường phố được bảo trợ bởi những công ty, nhà hàng, department stores để quảng bá hàng hóa bán nửa giá; truyền hình truyền thanh liên tục quảng cáo đủ mọi mặt hàng với giá rẻ.

Lễ Giáng Sinh hiển nhiên đã trở nên ưu tiên đứng đầu về tiền bạc hơn là thờ kính Thiên Chúa. Nó được biến thành ngày Lễ Nghỉ. Tiếng Chúa Giáng Sinh đã bị lu mờ đi. Một số ý kiến không muốn nhắc đến vấn đề tôn giáo. Trên thiệp Giáng Sinh và câu chúc tụng nhau vì vậy không còn thấy ghi hay nói Merry Christmas nhưng là Happy Holidays!

Tuy nhiên cũng có nhiều người nghĩ đến Lễ Giáng Sinh với tinh thần đạo đức tôn giáo hơn là vui chơi và thương mại. Nhưng phải chăng cuộc sống vội vã và tham lam của con người khi nghĩ tới Giáng Sinh đã có vấn đề rồi hay chính lễ Giáng Sinh tự nó cũng có cái gì lấn cấn?

Hãy để Chúa Giêsu vào vị trí của ngài

Lễ Giáng Sinh hiện đã trở thành ngày nghỉ lễ chính thức của Hoa Kỳ, nên ít ai chịu trở lại quá khứ mà coi lại ý nghĩa thực của lễ Giáng Sinh.

Ngày Chúa Giêsu chào đời không phải là ngày 25 tháng 12. Các môn đệ của Chúa cũng không chấp nhận những lễ hội thờ thần nhảm nhí và khuyên các Kito hữu nên xa lánh. Giáo Hội sơ khai không mừng lễ sinh nhật của Chúa Giêsu.

Chọn ngày 25 tháng 12 làm ngày Chúa sinh ra là dựa vào ngày lễ hội thờ thần Nông Nghiệp và thần Mặt Trời của dân ngoại.

Nhiều tập tục về Giáng Sinh, như trang hoàng cây thông, lá holly, hoa đèn, ngôi sao, ông già Noel / Santa Claus, trao đổi quà tặng, không do kinh thánh mà từ những tôn giáo của dân ngoại.

Qua dòng lịch sử, lễ Giáng Sinh là những ngày lễ hội ăn nhậu, chè chén say sưa, và bây giờ thì là cơ hội cho trẻ nít vòi vĩnh cha mẹ quà, đồ chơi hơn là nhớ đến Chúa Giêsu đã giáng trần trong cô đơn lạnh lẽo.

Vậy thì bạn nghĩ thế nào? Có người nói “Làm sao chúng tôi có thể bỏ lễ Giáng Sinh khỏi trẻ em được”. Có người nói “Lễ Giáng sinh là cơ hội đem mọi người trở lại với Chúa thì đâu còn là vấn đề nữa?”

Chúng ta biết, thánh Phaolo viết thư khuyên các tín hữu sống trong cộng đồng dân ngoại ở Corinto như thế nào rồi. Ngài còn tiếp tục đặt vấn đề với họ: 

“… Làm sao sự công chính lại liên kết được với bất chính? Làm sao ánh sánh lại thông đồng với bóng tối được? Làm sao Đức Kitô lại hòa hợp với ma quỷ được? Làm sao người có đức tin lại chung phần với người không có niềm tin? Làm sao Đền Thờ Chúa lại đi đôi với tà thần được?”

“Vì thế, ‘hãy ra khỏi dân ấy và rời xa chúng, Chúa phán như vậy. Đừng có đụng tới vật ô uế nào, và ta sẽ đón nhận các ngươi…’ Do đó….chúng ta hãy tẩy rửa hồn xác cho sạch khỏi mọi vết nhơ và đem lòng kính sợ Thiên Chúa mà lo sống thánh thiện hoàn toàn.” (2Cr 6:14-18; 7:1).

Quan điểm của thánh Phaolo về Lễ Giáng Sinh quả là thích hợp. Làm sao chúng ta có thể tuyên xưng thờ phượng Thiên Chúa bằng những truyền thống và tập tục của dân ngoại mà chính Chúa đã cấm?

Câu hỏi quyết định là làm sao chúng ta có thể đặt Chúa Giêsu trở lại đúng vị thế của Ngài trong mùa lễ này là lễ mà Ngài chưa bao giờ khởi đầu và can dự vào? Đó là câu hỏi khó và rất quan trọng, mỗi người chúng ta nên tìm câu trả lời.

Tuy nhiên, cho rằng lễ Giáng Sinh bắt nguồn từ lễ hội của dân ngoại, thì cũng chẳng có gì là sai trái mà còn có vẻ thức thời hợp lý ở thời đại toàn cầu hóa và hòa đồng tôn giáo, miễn sao nó không có những hành động thế tục tội lỗi là được.

Còn ngày 25 tháng 12 thì chắc chắn không phải là ngày chúa Giêsu sinh ra. Giáo hoàng Biển Đức XVI (Pope Benedict XVI), trong cuốn sách “Jesus of Nazareth, The Infancy Narratives” xuất bản ngày 20-11-12, cũng cho rằng ngày 25-12 không phải là ngày sinh nhật của Chúa, vì tu sĩ Dionysius Exignus đã tính lầm, do đó lịch Công Giáo hiện giờ cũng bị sai, chậm đi mất cỡ 7 năm.

Bs.Nguyễn Tiến Cảnh
Fleming Island, Florida

ĐIỀU ƯỚC 100

Khi đi ngang qua con đường giữa công viên, Ngang chợt thấy một ông già ngồi trên chiếc ghế dài, giữa một bầy chim đậu xung quanh.

Ông chủ bán thức ăn chim chỉ biết lắc đầu nhìn ông. “Ầy dà, đáng thương lắm. Ngày nào cũng ngồi đấy, cho mãi đến gần tối mới đi”.

Đi qua, Ngang lấy làm lạ, bèn đến ngồi bên cạnh ông già, tay vuốt ve mấy con chim bên cạnh. “Xem chúng kìa, chúng có vẻ quen anh đấy”.

Ông cười nhẹ, giơ lên túi kê còn một nửa. “Bác ngày nào cũng ngồi đây sao?”. “Đúng vậy”, ông già rất điềm đạm. “Sao bác không ở nhà?”. “Về đấy chỉ thêm khó chịu thôi!”, mặt ông thoáng nét buồn.

Trời tối dần, người trong công viên cũng dần về hết. Ngang chốc chốc lại quay lại, thấy ông già rất hiền lành, điềm đạm nhưng nét mặt lại đầy buồn bã. Anh không hiểu tại sao ông già nói về nhà chỉ thêm khó chịu!

“Ông ngoại, ông ngoại”, tiếng reo của đứa cháu gái khiến ông thêm chút bình an khi về nhà. Nhưng câu hỏi của đứa cháu lại khiến ông thêm run rẩy: “Ông ngoại ơi, bao giờ thì ông chết?”; “Ông ngoại ơi, mẹ cháu nói sau khi ông chết thì chị em cháu sẽ mỗi đứa một phòng”.

Lời nói ngây thơ của đứa cháu ngoại như mũi kim nhọn chọc thẳng vào tim ông. Ăn cơm tối xong, ngồi trong phòng của mình, ông nghe con gái, con rể nói chuyện, nét buồn càng hiện trên khuôn mặt già nua.

“Một chút tiền lương của anh khó khăn lắm mới chi dùng nổi cho bốn người, lại nuôi thêm một miệng ăn không ngồi rồi. Em cũng không biết phải làm thế nào nữa”. “Em ít lời đi một chút được không?”

Sau lần đó, ông chỉ muốn ngồi một mình; ông hay tâm sự với Ngang ở công viên, hai người đã trở thành bạn thân. Ông mời Ngang đến nhà chơi, anh biết ông họ Hạ.

Ông cầm một tấm ảnh, nói với Ngang: “Tôi đã hứa với bà vợ quá cố sẽ làm cho con gái 100 điều hạnh phúc, khi chưa làm xong việc đó, tôi chưa muốn chết”. Ông thở nhẹ: “Chỉ còn hai việc nữa thôi”. 

“Đúng vậy, những việc mà cha mẹ làm cho con cái bao giờ cũng nhiều hơn sự hiếu kính của chúng”, Ngang nói và nhìn lên bức hình chụp một gia đình hạnh phúc.

Ngày hôm sau, ông già không đến công viên, Ngang cũng bận việc nên không đến. Ông già không đến vì con gái ốm, ông phải giúp con… Ban ngày, con gái gắng gượng làm một số việc trong nhà, đêm đến lại sốt 40 độ… Con rể mời bác sĩ đến khám.

Ông rất muốn giúp con một việc gì đó, để con gái ông có thể vui lên. Ông nhớ hồi nhỏ, con ông thích nhất ăn chuối, bèn khoác áo đi mua.

Nghe tiếng mở cửa, con gái cố chống tay trên giường nói: “Cha, tối thế này còn ra ngoài làm gì, chả lẽ cha chỉ thích làm phiền người nhà hay sao?”.

Ông không để ý đến lời con gái, vội đi đến cửa hàng hoa quả vì ông biết khi mang chuối về con ông sẽ rất thích.

Cùng thời gian đó, Ngang cũng đang trên đường. “Tai nạn xe rồi! Có người bị thương rồi!” Nhiều người lao qua mặt Ngang.

Anh cũng chạy theo mọi người đến chỗ tai nạn. “Đâm phải một ông già, đáng thương quá!” Mọi người lao xao…

Xin lỗi, xin lỗi tôi nhờ một chút. Ngang chen lên và anh thấy rõ người bị đâm. Kinh ngạc tột độ, anh hét lên: “Bác Hạ! Bác Hạ!”

Ông già hấp háy đôi mắt, đưa tận tay Ngang túi chuối đang cầm: “Hãy đưa túi chuối này cho con gái tôi… Nó bị ốm… khi nó ốm… nó thích ăn nhất là chuối… Còn chuyện này nữa… nhờ anh nói với nó… chuối là… điều hạnh phúc thứ 99… tôi làm thay bà ấy… Cái chết của tôi là điều hạnh phúc cuối cùng… tôi làm cho nó”.

Nói xong, ông già đau đớn nhắm nghiền đôi mắt… “Bác Hạ! Bác Hạ!”, tay Ngang nắm chặt túi chuối còn đẫm máu hét lên. Tiếng hét của anh vang đi rất xa, rất xa…!!!

(Trương Tuấn)

Nhà văn như Thị Nở (1)

BÌA CUỐN SÁCH

Nếu ta đọc sách văn học (truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ, kịch…) mà không có những người dẫn lối, hướng đạo thì khó mà cảm thụ, nhận thức được hết mọi nhẽ hay, đẹp của một tác phẩm văn chương.

Tác phẩm là cái số 1, nhưng cần có cái thứ 2 là các bài viết, những cuốn sách của các nhà phê bình, nghiên cứu “tư vấn” cho người đọc…

“Nhà văn như thị nở” là cuốn sách đầu tiên của nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, tập hợp 51 bài viết của ông về những gương mặt văn chương nổi trội, được chia thành hai phần: phần I viết về “người của hôm qua” và phần II viết về “người của hôm nay”.

Người của hôm qua là những người đã khuất như: Thế Lữ, Nam Trân, Hải Triều, Hoài Thanh, Nguyễn Tuân, Hàn Mặc Tử, Trương Tửu, Nam Cao, Hữu Loan, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Thâm Tâm,… = 35 người.

Còn “người của hôm nay” bao gồm: Tô Hoài, Việt Phương, Nguyên Ngọc, Dương Tường, Nguyễn Xuân Khánh, Ma văn Kháng, Dương Tường, Hoàng Nhuận Cầm, Nguyễn Quang Lập…, tổng cộng = 16 người.

Sách do Nxb Hội nhà văn kết hợp với Cty sách Nhã Nam in ấn, phát hành năm 2014 với số lượng 3.000 bản, khổ 15×24 cm, 404 trang.

Trang bìa 2 có hai câu thơ của Cao Việt Dũng đề tặng tác giả: “Viện Văn có một Phạm Xuân/Nguyên là cán bộ cử nhân phê bình”.

Trang bìa 3 có bốn câu của nhà thơ của Hoàng Nhuận Cầm: “Kiếp sau vứt bút phê bình/Làm tên thi sĩ thất tình mà chơi/Trả trang giấy trắng cho người/Biết đâu Từ Thức còn ngồi đợi anh”.

Rất thích khi đọc cuốn này…

Cảm ơn tác giả nhiều…!!!

Hà Nội, ngày 20-21/12/2019

Bùi Tâm Văn

Nhà văn như Thị nở (2)

Tôi được nghe giảng về Chí Phèo, về Thị Nở ở phổ thông và rất thích văn Nam Cao. Cái thích ấy càng được nhân lên khi đọc bài “Nhà văn như thị nở” của nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên:

“Chí Phèo sẽ là gì nếu không có Thị Nở? Câu hỏi đó cứ hiện ra mỗi lần tôi đọc xong tuyệt tác này của Nam Cao. Thì hắn vẫn chỉ là kẻ cố cùng liều thân. Hắn sẽ không được thức tỉnh ý muốn trở lại làm người. Hắn sẽ không có cơ hội đi đòi lương thiện. Hắn sẽ không làm được hành động đâm chém lần cuối cùng mang ý thức cá nhân rõ rệt và ý nghĩa xã hội mạnh mẽ. Và rốt cuộc hắn sẽ không được thành một Chí Phèo bất hủ lừng lững trong văn chương và trong cuộc đời. Tôi dám đoan chắc như vậy.

Nếu như không có Thị Nở…

Bạn cứ ngẫm mà xem. Truyện “Chí Phèo” có thể dừng lại ở đoạn tác giả nhắc lại cảnh chí phèo vừa đi vừa chửi như ở đoạn mở đầu. Đến đó đã đủ một truyện ngắn hẳn hoi và hay rồi. Thân phận thằng Chí Phèo nổi chìm thế nào nữa người đọc đã có thể đoán biết, đã có thể suy nghĩ ở phía ngoài trang sách, đằng sau những dòng chữ.

Kết ở đó Chí Phèo sẽ cứ say bất tận, sẽ cứ chửi vô hồi, sẽ cứ rạch mặt ăn vạ, cứ đâm chém lung tung. Và rồi hắn sẽ bị chết như một công cụ trong tay các phe cánh ở cái làng Vũ Đại ấy, nơi hắn có sinh mà không có sống.

Một truyện ngắn như vậy với một nhân vật như vậy kể cũng đã là một điều khao khát trong đời cầm bút của không ít người.

Nhưng, thưa các bạn, điều tôi vừa nói chỉ là sự giả thiết, chỉ là ý tưởng có thể của tôi, của bạn, hay của ai khác nữa, nhưng nhất định không phải là ý đồ của Nam Cao.

Ông đau đớn nhân sinh nhiều hơn chúng ta, ông nghĩ ngợi kiếp người sâu hơn chúng ta, ông viết văn vì đời đậm hơn chúng ta. Chỗ chúng ta có thể bằng lòng dừng lại thì ông bước đi tiếp.

Văn hào Dostoevsky nói đại ý: suốt đời tôi, tôi chỉ làm mỗi một việc là đẩy tới tận cùng cái mà các vị chỉ dám làm một nửa. Chính lẽ đó mà truyện Chí Phèo phải có thêm Thị Nở. Cái Thị ấy là ai? Xin thưa: Thị Nở – chính là Nam Cao. Thị Nở – chính là nhà văn. Thị Nở – chính là sứ mệnh của văn chương.

Người cầm bút chỉ mong làm được cái việc bình thường mà cao cả như Thị Nở đã làm cho Chí Phèo…

Trong xóm, ngoài làng không ai dám gần Chí Phèo, ai cũng sợ hắn và tránh mặt hắn. Thị Nở thì không sợ Chí Phèo, bởi lẽ Thị Nở có ba cái không sợ ai phạm đến: xấu xí, nghèo đói và ngẩn ngơ. Đó là chân dung vật chất và tinh thần của Thị Nở.

Hình dung đó gợi tôi nhớ đến một vẻ mặt “nhàu nát vì đau đớn” như chân dung khắc họa số kiếp văn nhân ở xứ sở này. Có phải văn nhân là người như thế: không làm ai sợ và không sợ ai?

Chỉ như thế mới có thể thấu hiểu và đồng cảm được với thế nhân khốn cùng, mới nâng đỡ và vực dậy con người. Chợt nhớ Chế Lan Viên có lần viết “nhà thơ cái con mẹ điên”.

Chính ba cái nói trên của mình đã làm cho Thị Nở không sợ cái thằng mà cả làng phải sợ, hơn thế quen rồi lại thấy hắn có vẻ hiền. Về sau khi Chí Phèo chết, dân làng bàn tán đủ điều, riêng Thị Nở vẫn thầm nghĩ về cái hiền của hắn… Nếu không tin hắn hiền làm sao Thị dám yêu thương hắn như một tình yêu.

Tình yêu của Thị Nở và Chí Phèo? Vâng, dù thực sự trong truyện là cuộc cưỡng dâm của Chí Phèo với Thị Nở. Nhưng cái sự hớ hênh của Thị khi ngủ quên trong vườn chuối “cái yếm xẹo xọ để trật ra cái sườn nây nây” phơi ra dưới ánh trăng sáng, “rười rượi những ánh trăng”, khiến cho Chí trong cơn say nhìn thấy bỗng “run run” thì đó là cảm giác người được đánh thức.

Chí thành một Chí Phèo là hậu quả của sự bức tử tính người, chất người trong con người ở cái xã hội làng Vũ Đại. Hắn từ người biến thành thú, bị mất tiếng nói và ký ức, chỉ sống đời con chứ không phải đời người, rạch mặt mà không thấy đau, quăng quật mà không bị ốm. Cuộc làm tình với Thị Nở đã trả lại cho Chí Phèo ký ức và tiếng nói. Trước hết hắn bị cảm – cơn bệnh lý này là của con người, đó là bệnh người.

Và tình yêu của Thị Nở là ở bát cháo hành, một tình cảm người.

Lòng yêu đó của Thị Nở đã giúp Chí Phèo dứt cơn say. Tỉnh dạy Chí Phèo thấy lại cuộc đời bình dị và ấm áp qua tiếng chim hót vui vẻ, tiếng người cười nói xôn xao. Và hắn thấy ra hắn cô độc chứ không mạnh như vẫn tưởng. Cô độc còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau. Nam Cao thật sâu sắc và tâm lý.

Nhà văn phải đánh thức con người đến tận miền cô đơn, bé bỏng của nó. Văn học là phát hiện cho con người thấy rằng nó vốn yếu ớt, cô lẻ, nên nó mới có nhu cầu khát khao hạnh phúc, hòa hợp.

Chí Phèo suýt khóc và hắn đã khóc khi được thức tỉnh về điều này. Bát cháo hành của Thị Nở vào lúc đó là đỉnh điểm hạnh phúc của Chí Phèo, đồng thời cũng là khởi điểm tấn bi kịch làm người của hắn.

Hắn đã được yêu nên hắn tự biết. Hắn không say được nữa rồi dù có uống lại bao nhiêu rượu. Thị Nở đã khơi dậy trong hắn mơ hồ cảm thức về quyền con người được lương thiện. Bát cháo hành Thị Nở đã thổi bùng đốm lửa hiền trong con người hắn thành lửa dữ là chính vì cái câu hỏi không có câu trả lời này.

Hơi cháo hành thoang thoảng mà đúc sức mạnh át cả mùi rượu sặc sụa, mà khiến tâm linh thức tỉnh, mà buộc thằng lưu manh phải vùng lên tìm cách đòi quyền sống. Văn học phải là cái hơi đó. Nhà văn làm sao tỏa được cái hơi đó. Sao cho mỗi trang văn là một bát cháo hành Thị Nở cho người đọc văn.

Cuối cùng Chí Phèo chết, thế tất là vậy. Hắn quen rạch mặt mình để ăn vạ, coi tất cả mọi người là thù địch, lần này hắn đâm chết một kẻ thù cụ thể rồi tự đâm chết mình.

Dân làng Vũ Đại chỉ thấy Chí Phèo chết mà không tường tận cái chết của hắn. May ra Thị Nở hiểu. Và Thị vẫn không nghĩ về hắn khác hơn là một người hiền.

Ngòi bút nhà văn nhân đạo cao cả “tẩy rửa” cho con người là ở chỗ này đây. Con người yếu đuối, bất lực và có thể độc ác nữa, nhưng một khi con người đã hướng thiện, một khi tính thiện đã trỗi dậy trong con người, thì văn học phải truyền giữ và phát huy tinh thần đó của con người, cho con người…”.

[Nguồn: Phạm Xuân Nguyên, Nhà văn như Thị Nở (Nguyên văn 1), Nxb. Hội Nhà văn, Nhã Nam, 2014]

TƯ DUY LÀ GÌ?

Bạn chuẩn bị tham gia một cuộc thi chạy mà cái đích bạn cần đến nằm ở bờ hồ đối diện. Có hai con đường để cho bạn đến đích, một là chạy men theo bờ hồ và một là chạy qua cây cầu bắc qua hồ chỉ bằng một thân cây.

Bạn sẽ phải lựa chọn một trong hai con đường đó. Chạy men theo bờ hồ sẽ an toàn hơn nhưng thời gian sẽ lâu hơn, còn đi qua cầu có thể sẽ không mất nhiều thời gian nhưng bạn sẽ rất dễ rơi xuống hồ và cuộc thi với bạn sẽ kết thúc. Sự suy nghĩ để lựa chọn cách đến đích như vậy gọi là tư duy.

Một cầu thủ bóng đá phải lựa chọn giữa chuyền bóng cho đồng đội ghi bàn hay tự mình ghi bàn khi tỉ lệ thành công là 51% và 49%. Nhưng anh ta sẽ không có cách lựa chọn nào khác ngoài việc sử dụng đầu để ghi bàn khi nhận được đường bóng ở tầm cao hơn chiều cao của anh ta.

Trường hợp thứ nhất đòi hỏi phải có sự chọn lựa hay phải có tư duy, còn trường hợp thứ hai thì anh ta hành động gần như bản năng, hay đúng hơn là hành động đó được hình thành sau một quá trình dài luyện tập đến mức anh ta không cần phải suy nghĩ gì khi hành động. Cảm xúc trào dâng khiến bạn nảy ra một ý thơ nào đó và bạn muốn làm một bài thơ. Để có thể làm được bài thơ diễn tả ý thơ đó, bạn phải lựa chọn thể loại, chọn lựa cấu trúc, chọn cách gieo vần. Nói tóm lại là bạn phải tiêu tốn thời gian để suy nghĩ, tìm tòi. Có nghĩa là bạn tư duy.

Khi bạn phải làm một bài tập toán, bạn phải đọc kỹ để tìm hiểu đề bài, phải đánh giá về dạng toán, các dữ kiện đã cho, các yêu cầu bạn phải giải đáp, sau đó bạn phải tìm phương pháp giải, các công thức, các định lý cần áp dụng… Bạn cần phải tư duy trước khi làm bài.

Những quá trình tư duy trên đây, dù nhanh hay chậm, dù nhiều hay ít, dù nông cạn hay sâu sắc đều diễn ra trong bộ não hay thần kinh trung ương. Chúng không diễn ra trong mắt hay trong tim. Chúng là một hoạt động của hệ thần kinh. Hay tư duy là một hoạt động của hệ thần kinh.

Khi bạn vô tình chạm tay vào cốc nước nóng, bạn sẽ rụt tay lại. Đây là phản xạ không điều kiện do hệ thần kinh chỉ đạo các cơ bắp thực hiện. Để học thuộc một bài thơ, bạn phải đọc đi đọc lại nhiều lần và cố nhớ bài thơ khi không có bản ghi trước mắt.

Bạn thực hiện một loạt các công việc theo quy trình bạn được học để tạo ra một sản phẩm… Có nghĩa là hệ thần kinh của bạn không chỉ có một loại hình hoạt động là tư duy mà còn có nhiều hoạt động khác.

Không chỉ có vậy, hoạt động tư duy không phải là thường xuyên và hệ thần kinh nào cũng có. Hoạt động điều khiển sự vận động của cơ thể là hoạt động nhiều nhất và là hoạt động chính của tất cả các hệ thần kinh.

Vậy tư duy là gì và nó khác với các loại hình hoạt động thần kinh khác như thế nào? Nó bắt đầu từ đâu?

Hoạt động thần kinh như thế nào thì được gọi là tư duy? Điều kiện để có hoạt động tư duy là gì. Tư duy có các dạng khác nhau hay không và có thì có bao nhiêu dạng? Tư duy giữ vai trò gì trong hoạt động thần kinh?

Những câu hỏi trên đây quả thực là rất khó trả lời mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư duy.

Một thực tế hiện nay là chưa có một định nghĩa về tư duy mang tính khái quát thể hiện đầy đủ tính chất, đặc điểm, vai trò của tư duy. 

Ăng-ghen là người nghiên cứu rất sâu sắc về tư duy nhưng cũng không đưa ra định nghĩa về tư duy. Những điều này làm hạn chế năng lực tư duy (bởi chưa hiểu về tư duy) mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phát huy năng lực tư duy.

Như một số ví dụ trên đã nêu, trước hết cần khẳng định rằng tư duy là một hình thức hoạt động của hệ thần kinh. Khẳng định điều này để giới hạn việc nghiên cứu về tư duy.

Tư duy không có trong các loài thực vật, không có ở ngọn núi, mỏm đá hay dòng sông, cũng không ở ngoài hệ thần kinh và có thể chỉ trong một số hệ thần kinh và chỉ ở trung ương thần kinh.

Hệ thần kinh hoạt động theo nguyên lý các tế bào thần kinh của nó tiếp nhận kích thích và phát ra một kích thích thần kinh.

Các kích thích tác động lên các tế bào thần kinh để kích hoạt các tế bào này hoạt động gọi là các kích thích sơ cấp, còn các kích thích do các tế bào thần kinh phát ra gọi là kích thích thứ cấp.

Các kích thích thứ cấp có thể kích thích các tế bào thần kinh khác hoạt động và như vậy nó cũng mang tính chất của kích thích sơ cấp. Điều này có nghĩa là với tế bào thần kinh này thì kích thích là thứ cấp, nhưng tế bào khác là sơ cấp.

Các kích thích thần kinh có nhiều loại như mùi vị, âm thanh, ánh sáng, xung điện… Các tế bào thần kinh có thể tiếp nhận những kích thích này mà không tiếp nhận những kích thích khác, tập hợp những kích thích có thể kích hoạt được tế bào thần kinh tạo nên phổ tiếp nhận kích thích của tế bào thần kinh.

Phổ tiếp nhận kích thích có thể rộng hay hẹp. Phổ tiếp nhận rộng khiến tế bào thần kinh dễ bị kích hoạt bởi các kích thích đến từ nhiều nguồn khác nhau, còn phổ hẹp làm cho tế bào thần kinh chỉ được kích hoạt bởi một số kích thích nhất định.

Khi các tế bào thần kinh hoạt động cũng là lúc chúng thực hiện một chức năng nào đó trong hệ thần kinh. Để có thể thực hiện chức năng, trong các tế bào thần kinh phải có một cấu trúc chức năng tương ứng với chức năng mà tế bào thần kinh đảm nhận.

Chức năng của các tế bào thần kinh có thể được hình thành ngay từ khi ra đời hoặc chỉ được hình thành trong quá trình sinh trưởng.

Các tế bào thần kinh chức năng được hình thành ngay từ khi ra đời là các tế bào thực hiện các chức năng mang tính bản năng, còn các tế bào hình thành chức năng trong quá trình sinh trưởng giúp cho sự hoạt động phù hợp hay thích nghi với môi trường sống, chúng là các tế bào thần kinh không bản năng, chúng là các tế bào ghi nhớ mới.

Để có thể giúp cho sự hoạt động phù hợp với môi trường sống, các tế bào này phải ghi nhớ được các tác động của môi trường lên cơ thể. Đây là sự ghi nhớ mới.

Như vậy sự hình thành chức năng của các tế bào thần kinh không bản năng đồng nghĩa với sự ghi nhớ của chúng về các yếu tố môi trường tác động lên cơ thể (quá trình này gọi là tái chuyển hoá).

Khi các tế bào này hoạt động, chúng tái hiện lại các yếu tố đã làm cho chúng ghi nhớ, đồng thời có thể phát ra kích thích thần kinh thứ cấp để kích hoạt sự hoạt động của các tế bào khác (bao gồm các tế bào thần kinh và các bộ phận khác trong cơ thể).

Để các tế bào ghi nhớ mới thực hiện việc ghi nhớ, chúng phải nhận được kích thích sơ cấp từ các tế bào thần kinh cảm giác hoặc các tế bào thần kinh khác đang hoạt động.

Thông thường, các kích thích từ các tế bào thần kinh cảm giác giúp cho sự ghi nhớ các yếu tố của môi trường tác động lên cơ thể, còn các kích thích đến từ các tế bào thần kinh đã ghi nhớ có tác dụng làm rõ nét hơn sự ghi nhớ bằng hình thức gia tăng số lượng các tế bào ghi nhớ về cùng một yếu tố, chúng là các nhóm tế bào cùng ghi nhớ và tập hợp với các tế bào ghi nhớ riêng lẻ gọi là các phần tử ghi nhớ.

Có nhiều vấn đề về sự ghi nhớ mới nhưng do chủ đề của bài là về tư duy nên chúng không được trình bày kỹ ở đây. Độc giả có thể tìm đọc các bài về sự ghi nhớ. Như vậy sự ghi nhớ cũng là một hình thức hoạt động của hệ thần kinh.

Có hai phương pháp chính để hệ thần kinh ghi nhớ được là cho đối tượng tác động lặp lại nhiều lần và bổ xung các phần còn thiếu của đối tượng bằng cách tìm trong sự ghi nhớ của hệ thần kinh các bộ phận thuộc các đối tượng khác nhưng có các điểm tương tự với các bộ phận của đối tượng (phương pháp so sánh, chọn lựa).

Phương pháp thứ hai áp dụng khi không có cơ hội để đối tượng tác động nhiều lần. Để thực hiện phương pháp này, hệ thần kinh phải tìm trong trí nhớ, phải thực hiện nhiều các thao tác như phân tích, so sánh, đánh giá, tổng hợp, có nghĩa là hệ thần kinh phải tư duy. Những phân tích này cho chúng ta thấy sự khác nhau giữa hoạt động ghi nhớ và hoạt động tư duy.

Ghi nhớ bằng phương pháp tác động lặp lại nhiều lần không đòi hỏi hệ thần kinh phải tư duy và áp dụng được cho nhiều dạng hệ thần kinh khác nhau.

Còn ghi nhớ đòi hỏi phải tư duy chỉ có một số hệ thần kinh thực hiện được. Phương pháp ghi nhớ trước gọi là ghi nhớ không tư duy, phương pháp ghi nhớ sau gọi là phương pháp nhớ có tư duy.

Tư duy trong ghi nhớ sẽ kết thúc khi sự ghi nhớ đã được thực hiện. Có nhiều hệ tế bào khác trong cơ thể cũng tiếp nhận được kích thích thần kinh thứ cấp và thực hiện hoạt động, trong đó dễ nhận thấy nhất là các hệ tế bào vận động.

Khi các tế bào thần kinh phát ra kích thích thần kinh để kích thích các hệ thế bào khác trong cơ thể hoạt động là chúng thực hiện chức năng điều khiển cơ thể, chúng cũng hoạt động, hay điều khiển cơ thể cũng là một hoạt động của hệ thần kinh.

Trong hoạt động này cũng có thể có hoặc không có tư duy. Cánh tay co lại khi ngón tay vô tình chạm vào cốc nước nóng là phản xạ không điều kiện, nó không đòi hỏi phải tư duy và tư duy còn có thể có phản tác dụng trong trường hợp này (làm chậm sự phản xạ).

Việc chọn lựa giữa sút bóng thẳng vào cầu môn hay chuyển cho đồng đội như ví dụ trên đây đã quyết định cách thức hành động của cầu thủ, có nghĩa là cần có tư duy, tư duy trước khi hành động.

Người thợ thực hiện một loạt các thao tác theo quy trình công nghệ đã được ghi nhớ trong quá trình sản xuất cũng không cần phải tư duy.

Có những hoạt động điều khiển đơn giản cũng yêu cầu phải có tư duy, có những hoạt động điều khiển phức tạp không cần phải tư duy khi sự điều khiển đó đã trở nên thuần thục. Tư duy định hướng cho hành động.

Sự xuất hiện của tư duy trong hai phân tích trên đây cho thấy tư duy chỉ xuất hiện khi giữa các phần tử ghi nhớ chưa tạo được liên kết ghi nhớ hoặc đã có liên kết nhưng với mức độ phức tạp nào đó (liên kết phức hợp).

Hệ thần kinh phải tìm trong các điểm ghi nhớ đã có trong nó các phần tử ghi nhớ có thể liên kết với nhau theo một trình tự, một lôgic nào đó. Điều này đã tự nó nói lên rằng hệ thần kinh phải có năng lực tư duy mới có thể thực hiện được việc tư duy.

Để có thể thấy rõ hơn về điều này, chúng ta xét thêm một hoạt động nữa của hệ thần kinh là mơ. Nhịp điệu ngày đêm của trái đất đã tạo nên nhịp điệu sinh học thức và ngủ cho các cơ thể sống.

Thức là trạng thái cơ thể thực hiện nhiều hoạt động nhất, còn ngủ là trạng thái các bộ phận cơ thể thực hiện sự nghỉ ngơi để phục hồi khả năng làm việc. Hệ thần kinh cũng có hai trạng thái này. Nhưng không phải là triệt để mà trong trạng thái ngủ, có những tế bào hoặc nhóm tế bào thần kinh vẫn hoạt động và tạo nên các giấc mơ.

Giấc mơ có nhiều dạng, có dạng chỉ là sự tái hiện lại những hình ảnh tạo ấn tượng mạnh mà người mơ tiếp xúc khi thức, có những giấc mơ là sự tiếp tục quá trình tư duy mà người mơ dang thực hiện dang dở lúc thức (và có thể có kết quả kỳ diệu như Men-đê-lê-ép), có những giấc mơ chỉ là sự ghép nối từ rất nhiều chi tiết hình ảnh của nhiều hiện tượng, sự vật, sự việc khác nhau mà người mơ đã từng tiếp xúc, đã từng ghi nhớ và thậm trí đã từng tưởng tượng.

Có nhiều sự ghép nối phức tạp đến mức người mơ cảm thấy giấc mơ rất kỳ lạ và khó nhận ra các chi tiết đó mình đã từng thấy.

Những giấc mơ dạng này có một điểm giống với tư duy, đó là sự liên kết giữa các phần tử ghi nhớ không thuộc cùng một sự vật, một sự việc, một đối tượng, nhưng sự khác nhau căn bản là tư duy thực hiện sự chọn lọc, còn giấc mơ là không.

Giấc mơ tiếp tục quá trình tư duy nói trên đây cũng thực hiện sự chọn lọc như tư duy, hay tư duy cũng có thể xuất hiện trong một số giấc mơ. Sự xuất hiện hay không xuất hiện, có sự giống và khác nhau giữa tư duy và mơ cho thấy tư duy và mơ không phải là một.

Tư duy không phải là sự ghi nhớ mặc dù nó có thể giúp cho sự hoàn thiện ghi nhớ. Tư duy không phải là hoạt động điều khiển cơ thể mà chỉ giúp cho sự định hướng điều khiển hay định hướng hành vi.

Tư duy cũng không phải là giấc mơ mặc dù nó có thể xuất hiện trong một số giấc mơ và có những điểm giống với giấc mơ. Tư duy không có ở ngoài hệ thần kinh.

Tư duy là một hình thức hoạt động của hệ thần kinh thể hiện qua việc tạo ra các liên kết giữa các phần tử đã ghi nhớ được chọn lọc và kích thích chúng hoạt động để thực hiện sự nhận thức về thế giới xung quanh, định hướng cho hành vi phù hợp với môi trường sống.

Tư duy là sự hoạt động, là sự vận động của vật chất, do đó tư duy không phải là vật chất. Tư duy cũng không phải là ý thức bởi ý thức là kết quả của quá trình vận động của vật chất.

Vai trò ca tư duy

Định nghĩa trên đây có thể còn chưa trọn vẹn nhưng đã hàm chứa được hai vai trò quan trọng nhất của tư duy và một yêu cầu không thể thiếu đó là sự ghi nhớ.

Sự ghi nhớ này là kinh nghiệm, là tri thức. Sự ghi nhớ có thể được thực hiện bằng cách lặp lại sự tác động của đối tượng cần ghi nhớ lên hệ thần kinh. Nhưng điều này không thể thực hiện được với mọi đối tượng.

Hơn thế có nhiều đối tượng phức tạp với nhiều thành phần, các thành phần có thể không tác động đồng thời, có thành phần ẩn và còn có thể xuất hiện sự tác động của các đối tượng khác có hoặc không liên quan đến đối tượng đang ghi nhớ. Điều này làm cho sự ghi nhớ về đối tượng là không đầy đủ hoặc lẫn với các đối tượng khác.

Tư duy trong ghi nhớ là trả về cho đối tượng trong sự ghi nhớ các thành phần đúng của nó, bổ xung các thành phần còn thiếu, phân biệt nó với các đối tượng ghi nhớ khác, tìm ra các mối liên hệ và ảnh hưởng qua lại của đối tượng với các sự vật, sự việc, đối tượng khác. Đây là quá trình nhận thức lý tính, nhận thức bằng tư duy. Nó phân biệt với nhận thức cảm tính là nhận thức không có tư duy.

Nhận thức lý tính giúp cho sự hiểu biết và ghi nhớ về đối tượng nhiều hơn những cái mà đối tượng cung cấp cho sự ghi nhớ của hệ thần kinh, đối tượng được hiểu sâu hơn, được xem xét, đánh giá toàn diện hơn và kỹ càng hơn, được nhận thức đúng đắn hơn.

Tư duy bổ sung những cái còn thiếu trong quá trình hệ thần kinh ghi nhớ về đối tượng. Sau khi giúp hệ thần kinh nhận thức đúng về đối tượng, tư duy tiếp tục giúp hệ thần kinh định hướng điều khiển hành vi đáp ứng sự tác động của đối tượng nếu cần thiết hoặc có yêu cầu.

Tư duy thực hiện việc này bằng cách kết hợp giữa nhận thức về đối tượng với hoàn cảnh hiện tại để đề ra phương thức phản ứng hoặc hành vi. Việc này bao hàm cả sự vận dụng tri thức vào điều kiện thực tế.

Sự định hướng của tư duy không phân biệt tính đơn giản hay phức tạp của đối tượng. Có việc đơn giản cũng đòi hỏi phải tư duy như ví dụ về chọn lựa giữa sút và chuyền bóng trên đây. Nhưng cũng có những việc rất phức tạp như quản lý tài chính của một đơn vị kinh tế, mặc dù người thực hiện phải hao tổn trí óc nhưng cũng không được coi là có tư duy khi mọi công việc đều thực hiện theo những thủ tục, những quy trình, những văn bản pháp quy, những mẫu biểu, công thức, những quy định cho trước.

Yêu cầu của những công việc phức tạp này là người thực hiện phải rèn luyện được kỹ năng làm việc thành thạo. Và để có được kỹ năng này thì họ phải học thuộc lòng và rèn luyện chu đáo và có thể họ phải sử dụng tư duy để nắm chắc được các yêu cầu thực hiện công việc.

Khi kỹ năng làm việc chưa thành thục thì có thể phải có tư duy, nhưng khi kỹ năng làm việc đã thành thục thì không cần tư duy nữa. Tư duy định hướng đến sự thành thục. Khi sự thành thục đã có thì tư duy kết thúc.

Điều này giống với sự nhận thức, khi sự nhận thức chưa có thì cần phải tư duy, khi nhận thức đã có thì tư duy kết thúc.

Các loi hình tư duy

Nhân loại đã đặt cho tư duy rất nhiều loại hình tư duy như tư duy lôgic, tư duy trừu tượng, tư duy sáng tạo, tư duy kinh nghiệm, tư duy lý luận, tư duy khoa học, tư duy triết học v.v…

Về bản chất, tư duy chỉ có một, đó là sự việc hình thành mới hoặc tái tạo lại các liên kết giữa các phần tử ghi nhớ.

Sự phân chia ra các loại hình tư duy nhằm mục đích hiểu sâu và vận dụng tốt tư duy trong hoạt động của hệ thần kinh. Có thể phân loại tư duy theo các loại dưới đây:

Phân loi theo cách th hin

Phân loại theo cách thể hiện được chia ra thành tư duy bằng hình tượng và tư duy bằng ngôn ngữ. Tư duy bằng hình tượng gồm có sự tư duy hình ảnh, âm thanh.

Tư duy hình tượng còn được gọi bằng cái tên khác là tưởng tượng. Tư duy bằng ngôn ngữ là tư duy bằng hệ thống tiếng nói. Tư duy bằng ngôn ngữ còn được gọi là suy nghĩ, nhiều khi tư duy ngôn ngữ cũng được gọi là tưởng tượng.

Trong tư duy hình tượng, các phần tử xuất hiện trong quá trình tư duy là các hình ảnh, còn tư duy ngôn ngữ là các lời văn. Các hoạ sỹ tưởng tượng về bố cục, các hình ảnh, màu sắc cho một bức tranh sẽ vẽ.

Nhà văn tưởng tượng về các khung cảnh mà nhân vật hoạt động, suy nghĩ (hay tưởng tượng) về lời thoại của nhân vật, nhà hiền triết suy nghĩ về những điều mình sẽ nói.

Tư duy hình tượng có tính phổ biến cao hơn tư duy ngôn ngữ. Các con chó hoang nhìn hành vi của con đầu đàn là biết được con đầu đàn chọn con mồi nào trong đàn linh dương. Tư duy ngôn ngữ chỉ có ở loài người bởi chỉ có loài người có tiếng nói (và chữ viết).

Phân loại theo cách vận hành

* Tư duy kinh nghiệm:

Kinh nghiệm bao hàm toàn bộ mọi sự hiểu biết, mọi cách ứng xử mà một cá nhân tiếp thu được trong cuộc đời. Kinh nghiệm có thể do cá nhân tự rút ra được trong quá trình hoạt động của mình hoặc do tiếp thu từ người khác.

Mọi tri thức của nhân loại cũng là kinh nghiệm bởi chúng được rút ra từ quá trình phát triển của loài người với mức độ cô đọng, sâu sắc. Tư duy kinh nghiệm là sự vận dụng kinh nghiệm vào một quá trình nhận thức mới hay thực hiện một công việc mới, thực hiện một công việc cũ trong điều kiện hoặc hoặc hoàn cảnh mới.

Tư duy kinh nghiệm xem xét, đánh giá các sự vật, sự việc mới theo những cách thức có sẵn, cố gắng đưa sự nhận thức những sự vật, sự việc đó về những cái đã biết và do đó thường gặp khó khăn khi tiếp xúc với những sự vật, sự việc, vấn đề có nhiều sự khác lạ.

Tư duy kinh nghiệm dễ tạo nên các đường mòn tư duy và tạo thành các thói quen trong tư duy. Tư duy kinh nghiệm có thể làm thay đổi sự vật, sự việc, vấn đề về quy mô, hình dạng, địa điểm, thời gian nhưng không làm thay đổi tính chất của chúng, nói cách khác nếu tư duy có thể làm thay đổi được cái gì đó thì sự thay đổi chỉ có về mặt lượng chứ không thay đổi về chất.

Tư duy kinh nghiệm là sự giải quyết các vấn đề hiện tại theo những khuôn mẫu, cách thức đã biết với một vài biến đổi nào đó cho phù hợp với hoàn cảnh hiện tại.

Tư duy kinh nghiệm vận hành trên cơ sở các liên kết thần kinh được tạo do tác động từ bên ngoài dó đó năng lực tư duy phụ thuộc vào lượng kinh nghiệm tích luỹ và phương pháp tác động tạo liên kết ghi nhớ.

Khi lượng kinh nghiệm còn ít, các liên kết ghi nhớ chỉ được thực hiện trong từng vấn đề, sự vật, sự việc, đối tượng thì tư duy kinh nghiệm mang tính máy móc, giáo điều, lặp lại mọi cái đã được ghi nhớ, thực tế trường hợp này có thể coi là chưa có tư duy mặc dù hệ thần kinh thực hiện hoạt động tái hiện lại những cái đã ghi nhớ.

Sự tích luỹ nhiều kinh nghiệm giúp cho việc tìm ra cách giải quyết các vấn đề hiện tại nhanh hơn và giải quyết được nhiều vấn đề hơn.

Trong một số trường hợp sự phản ứng nhanh của hệ thần kinh tích luỹ nhiều kinh nghiệm dễ bị nhầm với sự thông minh hay thông thái. Trường hợp này xảy ra khi tại địa điểm và thời gian đó không còn ai ngoài người giải quyết được vấn đề có đủ kinh nghiệm. Tư duy kinh nghiệm chỉ là sự chấp nhận và sử dụng các kinh nghiệm đã có.

* Tư duy sáng tạo:

Tư duy sáng tạo cũng có yêu cầu về sự tích luỹ kinh nghiệm hay tích luỹ tri thức. Nhưng tư duy sáng tạo vận hành không hoàn toàn dựa trên các liên kết ghi nhớđược hình thành do các tác động từ bên ngoài mà có nhiều liên kết do hệ thần kinh tự tạo ra giữa các vấn đề, các sự vật, sự việc tác động riêng rẽ lên hệ thần kinh.

Tư duy sáng tạo tìm ra cách giải quyết vấn đề không theo khuôn mẫu, cách thức định sẵn. Trong tư duy kinh nghiệm, để giải quyết được vấn đề đòi hỏi người giải quyết phải có đủ kinh nghiệm về vấn đề đó, còn trong tư duy sáng tạo chỉ yêu cầu người giải quyết có một số kinh nghiệm tối thiểu hoặc có kinh nghiệm giải quyết những vấn đề khác.

Tư duy sáng tạo là sự vận dụng các kinh nghiệm giải quyết vấn đề này cho những vấn đề khác. Người chỉ có tư duy kinh nghiệm sẽ lúng túng khi gặp phải những vấn đề nằm ngoài kinh nghiệm, còn người có tư duy sáng tạo có thể giải quyết được những vấn đề ngoài kinh nghiệm mà họ có.

Tư duy sáng tạo tạo nên các kinh nghiệm mới trên các kinh nghiệm cũ và do đó làm phong phú thêm kinh nghiệm, nó tạo nên sự thay đổi về chất cho các vấn đề, sự vật, sự việc mà nó giải quyết. Biểu hiện của tư duy sáng tạo là sự thông minh, dám thay đổi kinh nghiệm. Tư duy sáng tạo góp phần tạo nên kinh nghiệm.

* Tư duy trí tuệ:

Tư duy trí tuệ cũng vận hành giống tư duy sáng tạo nhưng ở mức độ cao hơn…Tư duy trí tuệ được vận hành trên cơ sở các liên kết ghi nhớ là không bền và các phần tử ghi nhớ có phổ tiếp nhận kích thích thần kinh rộng.

Liên kết ghi nhớ không bền khiến cho các con đường tư duy cũ dễ bị xoá, phổ tiếp nhận kích thích thần kinh rộng khiến cho các phần tử ghi nhớ có thể được kích hoạt bởi các kích thích thần kinh từ các phần tử không nằm trong cùng liên kết ghi nhớ trước đó và vì vậy hình thành nên các con đường tư duy mới.

Nếu như tư duy kinh nghiệm đi theo những con đường cho cho trước, quá trình tư duy chi mang tính chỉnh sửa, uốn nắn con đường đó cho phù hợp với hoàn cảnh mới thì tư duy sáng tạo có nhiều con đường để đi hơn và tư duy trí tuệ hoặc không thể đi được do các con đường cũ bị xoá, hoặc tạo nên các con đường mới cho tư duy.

Tư duy kinh nghiệm chỉ tìm ra được một cách giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo có nhiều cách giả quyết và chọn lấy cách giải quyết tốt nhất, còn tư duy trí tuệ tạo ra con đường mới. Tư duy kinh nghiệm giải quyết vấn đề mới bằng kinh nghiệm cũ, tư duy sáng tạo giải quyết vấn đề cũ bằng kinh nghiệm mới hoặc kết hợp giữa cũ và mới, tư duy trí tuệ giải quyết mọi vấn đề bằng các cách thức mới do tư duy tìm ra.

Tư duy kinh nghiệm tương ứng với phương thức hoạt động phản ứng của hệ thần kinh, tư duy sáng tạo xuất hiện trong phương thức hoạt động sáng tạo, còn tư duy trí tuệ xuất hiện trong phương thức hoạt động trí tuệ.

Tư duy trí tuệ không đi theo kinh nghiệm đã có mà phát triển theo những con đường mới và do đó nó sẽ tìm thấy nhiều vấn đề mới. Lượng kinh nghiệm, tri thức tích luỹ được là lớn nhưng nếu chỉ có tư duy kinh nghiệm thì kết quả của quá trình tư duy cũng chỉ quẩn quanh trong những điều đã biết.

Sự thông thái trong tư duy kinh nghiệm chỉ là sự học thuộc sự thông thái của người khác. Tư duy kinh nghiệm không tạo nên bản sắc riêng cho tư duy. Trong nhiều trường hợp, tư duy kinh nghiệm mang tính chất của sự bảo thủ, giáo điều và khó hoặc không chấp nhận sự đổi thay, sự sáng tạo, các ý kiến khác hoặc ý kiến trái ngược.

Một điều tệ hại hơn đó là có những người mà hệ thần kinh của họ có khả năng ghi nhớ tốt, họ đã tiếp nhận được rất nhiều kinh nghiệm, tri thức và họ tự cho mình đã ở đỉnh cao của tri thức nhân loại trong khi họ chỉ có năng lực tư duy kinh nghiệm, họ không thừa nhận sự đổi mới trong tư duy và lấy lượng tri thức mà họ tích luỹ được làm quyền lực để phủ định những kinh nghiệm, những tri thức mới, họ làm chậm sự phát triển.

Tư duy trí tuệ vẫn dựa trên nền tảng các kinh nghiệm, các tri thức đã được bộ não ghi nhớ, nhưng với việc thiết lập các liên kết mới, tư duy trí tuệ thực hiện sự tổ chức lại tri thức, tạo nên những nhận thức mới vượt ra ngoài những kinh nghiệm, tri thức được tiếp nhận và đây là cái được gọi là tự ý thức.

Khi những nhận thức xuất hiện từ quá trình tự ý thức vượt lên trên những kinh nghiệm, những tri thức đã có và phù hợp với thực tiễn thì chúng trở thành tri thức mới.

Tư duy trí tuệ tạo ra tri thức. Nhưng tư duy trí tuệ không dựa trên cơ sở các quy luật tự nhiên thì cũng có thể dẫn đến các sai lầm nghiêm trọng và biểu hiện rõ nhất là các lập luận hoang tưởng.

* Tư duy phân tích:

Phân tích là sự chia nhỏ sự vật, sự việc, vấn đề, sự kiện…, gọi chung là các đối tượng, thành các thành phần để xem xét, đánh giá về các mặt cấu trúc, tổ chức, mối liên hệ giữa các thành phần, vai trò và ảnh hưởng của từng thành phần trong các đối tượng và trên cơ sở các phân tích, đánh giá đó xác định mối quan hệ và ảnh hưởng của đối tường được phân tích tới các đối tượng khác.

Tư duy phân tích là tư duy về một đối tượng, tìm các thành phần tham gia vào đối tượng, các mối liên kết, quan hệ giữa các đối tượng, xác định các đặc điểm, tính chất, đặc trưng, vai trò của đối tượng trong mối quan hệ với các đối tượng khác (gọi chung là các yếu tố).

Với việc xác định các yếu tố của một đối tượng, tư duy phân tích mang tính tư duy theo chiều sâu. Mức độ sâu sắc của tư duy được đánh giá qua số lượng các yếu tố mà tư duy phân tích tìm được.

* Tư duy tổng hợp:

Ngược với sự chia nhỏ đối tượng, tư duy tổng hợp tập hợp các yếu tố cùng loại, các yếu tố có liên quan với nhau cho đối tượng.

Sự phân tích cho thấy tất cả hay phần lớn các yếu tố của đối tượng, nhưng vai trò của từng yếu tố trong những hoàn cảnh, những thời điểm khác nhau có thể thay đổi, có yếu tố chủ yếu và không thể thiếu, có yếu tố hỗ trợ, có yếu tố cần cho hoàn cảnh này nhưng không cần cho hoàn cảnh khác.

Tư duy tổng hợp giúp đánh giá được các tính chất đó của từng yếu tố thuộc đối tượng và xác định thành phần, đặc điểm, tính chất của đối tượng phù hợp với hoàn cảnh hiện tại.

Tư duy tổng hợp được thực hiện khi xem xét một đối tượng xuất hiện nhiều lần tại những địa điểm và thời gian khác nhau, các đối tượng cùng dạng hoặc các đối tượng khác nhau nhau. Vì vậy tư duy tổng hợp cũng có thể được chia thành nhiều dạng và dẫn đến những kết quả khác nhau.

Tư duy tổng hợp thực hiện trên một đối tượng xuất hiện nhiều lần tại nhiều địa điểm khác nhau nhằm đánh giá được các yếu tố xuất hiện thường xuyên nhất và có vai trò chính của đối tượng.

Tư duy tổng hợp xem xét đánh giá sự giống và khác nhau giữa các đối tượng cùng dạng và qua đó xác định xem giữa chúng có mối liên hệ hay không và nếu có là những mối liên hệ như thế nào.

Một đối tượng xuất hiện nhiều lần tại các địa điểm khác nhau nhiều khi cũng được xem xét như các đối tượng cùng dạng. Tư duy tổng hợp thực hiện trên các đối tượng khác nhau là tư duy tìm kiếm các mối quan hệ giữa các đối tượng đó hặc tìm kiếm các yếu tố trong các đối tượng đó có thể hợp thành một đối tượng mới.

Tìm kiếm các mối quan hệ nhằm đánh giá sự ảnh hưởng, sự tương tác lẫn nhau giữa các đối tượng. Tìm kiếm các yếu tố có thể và liên kết chúng lại với nhau trong những mối quan hệ nào đó tạo nên một nhận thức mới về thế giới hoặc một phương thức hành động mới.

Sự liên kết lôgic mang đến sự nhận thức đúng đắn về thế giới hoặc một phương thức hành động có kết quả đúng đắn. Sự liên kết không lôgic sẽ đem đến sự vô nghĩa, sự nhận thức sai lầm hoặc phương thức hành động mang đến kết quả tiêu cực.

Tư duy tổng hợp phát triển đến trình độ cao sẽ có khả năng tóm tắt, khái quát hoá. Khái quát hoá là sự tóm lược đến mức cô đọng nhất các yếu tố cơ bản, các mối quan hệ chính của đối tượng nhưng không làm mất đi các tính chất của đối tượng, đối tượng không bị hiểu sai.

Khái quát hoá có vai trò quan trọng khi các đối tượng có rất nhiều yếu tố cấu thành, có mối quan hệ phức tạp, lượng trí thức là quá lớn so với khả năng ghi nhớ của bộ não.

Bộ não cần biết về sự tồn tại, vai trò và một số đặc điểm, tính chất của đối tượng, nếu ghi nhớ đầy đủ các yếu tố của một đối tượng thì bộ nhớ của não sẽ không còn đủ chỗ cho việc ghi nhớ về các đối tượng khác và do đó sẽ hạn chế một số khả năng tư duy.

Sử dụng thêm các phương pháp ghi nhớ ngoài để ghi nhớ đầy đủ các yếu tố của đối tượng là sự hỗ trợ tốt cho tư duy.

Trong các loại tư duy trên đây thì ba loại nêu trước mang tính cá thể, chúng thể hiện cho năng lực cá nhân và mang tính bẩm sinh. Chúng không lệ thuộc vào kinh nghiệm hay lượng tri thức được tích luỹ.

Kinh nghiệm và tri thức mà hệ thần kinh tích luỹ được chỉ là cơ hội cho chúng được thực hiện.. Hai loại tư duy sau vừa chứa đựng yếu tố thuộc về cá nhân, vừa chứa đựng các yếu tố thuộc về môi trường sống (và chủ yếu là môi trường văn hoá giáo dục).

Yếu tố thuộc về cá nhân mang tính sinh học giống như ba loại tư duy trên nhưng thể hiện chủ yếu trên phương diện liên kết các phần tử ghi nhớ các yếu tố của các đối tượng với hệ thống giác quan.

Khi các phần tử nhớ có liên hệ trực tiếp với các giác quan thì chúng dễ được kích hoạt bởi kích thích đến từ các giác quan. Nếu chúng thuộc nhiều đối tượng khác nhau thì chúng sẽ được kích hoạt đồng thời.

Sự hoạt động này dễ tạo ra các mối liên hệ giữa các đối tượng khác nhau và quá trình tư duy dựa trên các liên kết này sẽ trải qua nhiều đối tượng, xem xét trên nhiều đối tượng và tư duy tổng hợp hình thành.

Nếu các yếu tố của đối tượng không có liên hệ trực tiếp với các giác quan và chúng chỉ được kích hoạt bởi các phần tử ghi nhớ mới khác thì khi có một yếu tố của đối tượng được kích hoạt, các yếu tố khác trong cùng đối tượng hoặc các yếu tố có quan hệ trong các đối tượng khác được kích hoạt.

Đây là quá trình tư duy phân tích bởi nó được thực hiện chủ yếu trên một đối tượng. Ảnh hưởng của môi trường thể hiện qua phương thức thức tích luỹ kinh nghiệm, tích lũy tri thức trong hệ thần kinh, nếu phương thức tích luỹ tạo ra liên kết giữa các yếu tố của cùng đối tượng hoặc các yếu tố khác có liên quan thì dẫn đến khả năng tư duy phân tích, còn nếu phương thức tích luỹ tạo ra các liên kết giữa các đối tượng khác nhau thì dẫn đến khả năng tư duy tổng hợp.

Phân loại theo tính chất

* Tư duy rộng hay hẹp:

Tư duy rộng hay hẹp (còn gọi là tư duy theo chiều rộng hay tư duy theo diện) được đánh giá qua số lượng các đối tượng, các vấn đề, các sự vật, sự việc khác nhau được đề cập trong một quá trình tư duy.

Tính chất rộng hẹp của tư duy cho thấy mức độ xem xét đối tượng tư duy trong mối quan hệ với các đối tượng khác, trong các môi trường khác là nhiều hay ít.

Đối tượng được xem xét kỹ càng hơn, đánh giá đúng đắn hơn về sự cân đối, hài hoà với các đối tượng khác, với môi trường khi tư duy tìm được càng nhiều các đối tượng có quan hệ tương hỗ với nó.

Tư duy rộng cũng làm cho việc tiếp nhận những tri thức, kinh nghiệm mới, những sự thay đổi trong tư duy trở nên dễ dàng, tính sáng tạo dễ được thực hiện.

Điều kiện để có tư duy rộng là hệ thần kinh phải được tiếp nhận tri thức về rất nhiều đối tượng khác nhau và phải tạo được những mối liên hệ giữa các đối tượng đó.

Một đối tượng có thể phát huy hay hạn chế một số đặc điểm, tính chất, vai trò nào đó trong một số mối quan hệ với các đối tượng khác.

Vì vậy khi cần phát huy hay hạn chế một số yếu tố nào đó của đối tượng, có thể đặt đối tượng vào những mối quan hệ tượng ứng.

Nếu tư duy chỉ xác định được một số mối quan hệ nào đó (tư duy hẹp) thì đối tượng chỉ có thể phát huy hoặc bị hạn chế một số yếu tố tương ứng.

* Tư duy sâu hay nông:

Loại tư duy này được đánh giá qua số lượng các yếu tố của một hay một nhóm đối tượng có liên quan trực tiếp được đề cập đến trong quá trình tư duy. Tư duy càng sâu khi các yếu tố của đối tượng được đề cập đến càng nhiều và khi đó đối tượng sẽ trở nên rõ ràng hơn, đầy đủ hơn trong nhận thức và ý thức, đối tượng được hiểu rõ hơn và đúng hơn.

Tính chất tư duy sâu hay nông được thực hiện trên một hoặc một nhóm đối tượng, vì vậy tính chất này cũng được gọi là tư duy theo chiều sâu và có các khái niệm tư duy nông cạn hay sâu sắc và vai trò của tư duy cũng được thể hiện trong từng trường hợp cụ thể.

Tư duy theo chiều sâu chịu ảnh hưởng của phương pháp thiết lập các mối liên kết thần kinh và . Nếu liên kết thực hiện chủ yếu giữa các yếu tố của đối tượng thì tư duy càng sâu khi có nhiều yếu tố được liên kết với nhau.

Kích thích thần kinh được di chuyển từ các phần từ ghi nhớ này đến phần tử ghi nhớ khác trong não mà không cần có nhiều kích thích đến từ hệ thống cảm giác. Tư duy theo chiều sâu tạo nên sự tập trung trong tư duy.

* Tư duy lôgic:

Tư duy lôgic là tư duy về mối quan hệ nhân quả mang tính tất yếu, tính quy luật. Vì vậy các yếu tố, đối tượng (gọi chung là các yếu tố) trong tư duy lôgic bắt buộc phải có quan hệ với nhau, trong đó có yếu tố là nguyên nhân, là tiền đề, yếu tố còn lại là kết quả, là kết luận.

* Tư duy phi lôgic:

Tư duy phi lôgic là tư duy không dựa trên các mối quan hệ giữa các yếu tố của đối tượng hoặc giữa các đối tượng. Các yếu tố không thuộc đối tượng nhưng được gán cho đối tượng, các đối tượng không có quan hệ với nhau bị buộc cho những quan hệ nào đó và ngược lại những yếu tố thuộc đối tượng lại bị tách khỏi đối tượng, một số mối quan hệ tất yếu giữa các đôi stượng bị cắt bỏ.

Tư duy phi lôgic có nguồn gốc từ sự lôgic của tư duy. Lôgic của tư duy là sự kết nối có những biểu hiện của lôgic. Lôgic của tư duy xuất hiện khi sự trùng lặp xuất hiện nhiều lần. Nếu sự trùng lặp mang tính quy luật thì TD theo sự trùng lặp này là tư duy lôgic. Nhưng nếu sự trùng lặp là kết quả của những quá trình riêng rẽ và không ảnh hưởng đến nhau thì TD sẽ là phi lôgic nếu tư duy gán cho các quá trình này những mối quan hệ.

Đây là hậu quả của sự xuất hiện các liên kết thần kinh giữa các phần từ nhớ cùng được hình thành tại một thời điểm hoặc đang cùng được kích hoạt hoặc có những yếu tố để chúng dễ dàng liên kết với nhau. TD phi lôgic xét trong một số giới hạn hay trường hợp cụ thể cũng biểu hiện đầy đủ tính chất của tư duy lôgic, do đó chúng tạo khó khăn khi phân biệt chúng với TD lôgic.

* Tư duy đơn giản hay phức tạp:

Tính đơn giản hay phức tạp biểu hiện ở số lượng các yếu tố, các đối tượng, các mối quan hệ, các mối liên kết xuất hiện trong một quá trình tư duy. Số lượng càng lớn thì quá trinhg tư duy càng phức tạp.

Tính chất này biểu hiện cho khả năng tư duy của cá nhân và phụ thuộc vào hai yếu tố: Phương thức hoạt động thần kinh và số lượng các yếu tố, các đối tượng, kinh nghiệm, tri thức mà bộ não ghi nhớ được.

Với cùng một lượng tri thức được ghi nhớ, hệ thần kinh hoạt động trí tuệ sẽ có tư duy phức tạp hơn bới nó có thể tạo ra nhiều liên kết thần kinh hơn so với hệ thần kinh có phương thức phản ứng thần kinh.

Nhưng nếu lượng tri thức thấp thì tư duy trí tuệ cũng không thể có được tư duy tốt. Tính phức tạp nói chung là biểu hiện của tư duy tốt, nhưng nếu phức tạp dẫn đến tình trạng không thể trình bày hay thể hiện ra được thì cũng không hay gì bởi sẽ không có ai hiểu và tiếp nhận được quá trình tư duy đó.

* Tư duy lý luận:

Nếu tư duy lôgic xem xét các đối tượng trong mối quan hệ nhân quả, một chiều từ nguyên nhân tới kết quả thì tư duy lý luận xem xét mọi nguyên nhân dẫn đến cùng một kết quả và ngược lại, từ kết quả tìm đến các nguyên nhân, xem xét ảnh hưởng của sự kết hợp các nguyên nhân tới kết quả.

Tư duy lý luận chỉ ra mọi yếu tố đã có và có thể có của đối tượng, chỉ ra các mối quan hệ đã có và có thể có giữa các đối tượng. Tư duy lý luận xem xét đối tượng trên mọi góc độ, mọi khía cạnh và theo chiều sâu của đối tượng.

Tư duy lôgic có thể được thể hiện bằng hình ảnh hoặc bằng lời văn, còn tư duy lí luận chỉ được thể hiện bằng lời văn, điều này có nghĩa là tư duy lý luận chỉ có thể được thực hiện bằng lời văn. Tư duy lý luận là sự phát triển cao nhất của các quá trình tư duy.

Phân loi theo ni dung

Phân loại theo nội dung là phân loại dựa trên các nội dung, phương pháp, phạm vi TD và các điều kiện về TD. Theo cách phân loại này, TD có rất nhiều loại và cũng không khó cho việc đặt tên. dưới đây là một số loại:

* Tư duy khoa học:

Tư duy khoa học là tư duy có mục đích đảm bảo sự chính xác, hợp với các quy luật tư nhiên và dựa trên các chứng cứ xác thực. Vì vậy tư duy khoa học là tư duy lôgic biện chứng duy vật.

Yêu cầu đối với tư duy khoa học là các kết luận của tư duy khoa học phải kiểm chứng được và được kiểm chứng. Khoa học nghiên cứu sâu về từng hiện tượng, sự vật và các mối quan hệ trực tiếp, vì vậy tính chất chủ yếu của tư duy khoa học là phân tích, hay đặc trưng của tư duy khoa học là tư duy phân tích.

* Tư duy nghệ thuật:

Tư duy nghệ thuật là tư duy tìm kiếm mọi hình thức thể hiện của nội dung các sự vật, sự việc, các vấn đề, nói chung là nội dung của các đối tượng tư duy và tìm những cách thể hiện rõ nhất, đặc trưng nhất, đầy đủ nhất, ấn tượng nhất của các nội dung đó.

Nếu nói chức năng của khoa học là tìm kiếm các yếu tố, các mối quan hệ của đối tượng thì có thể nói khoa học đi tìm nội dung của các đối tượng đó, còn nghệ thuật lại tìm kiếm các hình thức thể hiện của các đối tượng đó.

Sự tiến triển của lịch sử đã làm cho nghệ thuật chỉ tập chung vào chức năng tìm kiếm cách thể hiện ấn tượng nhất, nghĩa là thể hiện cái đẹp. Hai thủ pháp chính để nghệ thuật thể hiện cái đẹp là đặt cái đẹp lên vị trí cao nhất và đặt cái đẹp vào vị trí tương phản với cái xấu. Tư duy khoa học và tư duy nghệ thuật có mối quan hệ chặt chẽ.

Nếu không tìm được nội dung thì nghệ thuật chẳng có gì để thể hiện, ngược lại nếu khoa học không biết cách để thể hiện những cái mà khoa học tìm ra thì chẳng ai có thể biết hoặc hiểu đó là cái gì và nó như thế nào. Tư duy nghệ thuật cũng còn liên quan đến nhiều loại hình tư duy khác.

* Tư duy triết học:

Tư duy xem xét các yếu tố, các đối tượng trên mọi mối quan hệ, cả trực tiếp và gián tiếp. Đặc trưng của tư duy triết học là tư duy tổng hợp.

Yêu cầu đặt ra cho quá trình tư duy triết học là phải đặt các đối tượng tư duy trong môi trường thực vận động của nó xem xét đồng thời nhiều đối tượng hoặc một đối tượng trong nhiều môi trường khác nhau để tìm ra cái chung nhất, mối quan hệ phổ biến nhất giữa các đối tượng hoặc cái đặc trưng nhất của đối tượng.

Với đặc trưng của tư duy khoa học là phân tích và của tư duy triết học là tổng hợp, khoa học và triết học ngày nay có mối quan hệ khăng khít và bổ xung cho nhau trong quá trình nhận thức thế giới (quan niệm này trước đây chưa có).

* Tư duy tín ngưỡng:

Tư duy tín ngưỡng là tư duy dựa trên niềm tin không dựa trên các cơ sở khoa học. Niềm tin xuất hiện trên cơ sở những giải thích hợp lý trong một phạm vi nào đó về các hiện tượng. Có các niềm tin dựa trên các giải thích của khoa học và có các niềm tin không cần các cơ sở khoa học mà chỉ cần tạo nên một chỗ dựa tinh thần.

Loại niềm tin thứ hai này tạo nên tín ngưỡng. Tìm chỗ dựa cho tư duy là nhu cầu của con người trước các nguy cơ đe dọa đến sự sinh tồn. Khi khoa học chưa đủ sức hoặc chưa thâm nhập sâu vào đời sống của từng cá nhân thì tất yếu tư duy phải tìm đến chỗ dưa tinh thần là tín ngưỡng.

Tư duy tín ngưỡng chủ yếu nhằm đạt đến sự cân bằng trong đời sống tinh thần, giảm căng thẳng cho hoạt động thần kinh và không sử dụng được trong nghiên cứu khoa học. Nhưng nếu tư duy tín ngưỡng chuyển thành tư duy mê tín tìn kết quả có thể làm cho hoạt động thần kinh trở nên căng thẳng. Định hướng tư duy tín ngưỡng cũng là một việc quan trọng.

Cần phân biệt giữa các loại tư duy theo phân loại này với các lĩnh vực mà chúng thực hiện. Tư duy theo phân loại này, ngoài sự liên quan đến nội dung, nó còn có ý nghĩa về phương pháp.

Vì vậy có thể áp dụng loại hình tư duy này vào các lĩnh vực khác, ví dụ có thể áp dụng tư duy triết học trong nghiên cứu khoa học và ngược lại.

Không bắt buộc loại tư duy nào thì chỉ thực hiện trong lĩnh vực đó. Có thể kết hợp nhiều loại hình tư duy để tìm được kết quả tốt nhất và nhanh nhất.

Điu kin ca tư duy

Tư duy là hoạt động cao cấp của hệ thần kinh và để thực hiện được tư duy cần có những điều kiện. Có các điều kiện cơ bản và điều kiện riêng cho từng loại hình tư duy.

* Điều kiện cơ bản:

Hệ thần kinh phải có năng lực tư duy. Đây là điều kiện tiên quyết, điều kiện về bản thể. Thiếu điều kiện này thì không có tư duy nào được thực hiện. Năng lực tư duy thể hiện ở ba loại hình tư duy là kinh nghiệm, sáng tạo và trí tuệ.

Ba loại hình tư duy này mang tính bẩm sinh nhưng có thể bị biến đổi trong quá trình sinh trưởng theo xu hướng giảm dần từ trí tuệ xuống kinh nghiệm, nhưng sự bộc lộ của chúng lại theo chiều hướng ngược lại. đây là biểu hiện của mối quan hệ giữa năng lực bẩm sinh với môi trường sống và trực tiếp là môi trường kinh nghiệm.

Hệ thần kinh đã được tiếp nhận kinh nghiệm, tiếp nhận tri thức. Đây là điều kiện qua trọng. Không có kinh nghiệm, không có tri thức thì các quá trình tư duy không có cơ sở để vận hành.

Kinh nghiệm, tri thức là tài nguyên cho các quá trình tư duy khai thác, chế biến. Để tư duy tốt hơn thì nguồn tài nguyên này cũng cần nhiều hơn. Học hỏi không ngừng sẽ giúp tư duy phát triển.

* Điều kiện riêng:

Điều kiện riêng được đặt ra nhằm giúp cho mỗi loại hình tư duy thực hiện được và thực hiện tốt nhất. Ví dụ muốn có tư duy về lĩnh vực vật lý thì hệ thần kinh phải có các kiến thức về vật lý.

Muốn tư duy về lĩnh vực nào thì phải có kinh nghiệm, tri thức về lĩnh vực đó. Muốn có tư duy lý luận thì phải có sự kết hợp giữa năng lực tư duy trí tuệ với tư duy triết học và tri thức về triết học…

* Ngoài các điều kiện trên đây còn có các điều kiện yêu cầu buộc phải tư duy và có phương pháp tư duy thích hợp. Không ai muốn tư duy khi tư duy là gánh nặng cho hoạt động thần kinh trừ trường hợp tư duy là niềm vui, là khát khao sống của họ. Vì vậy để có tư duy cũng cần phải giao trách nhiệm thực hiện công việc cần tư duy.

Phương pháp tư duy kích thích sự hính thành quá trình tư duy và nâng cao hiệu quả tư duy. Tư duy là một vấn đề phức tạp, nghiên cứu về tư duy cần nhiều thời gian và công sức. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư duy nhưng các ý kiến vẫn còn chưa có sự thống nhất.

Bạn đọc có thể dễ dàng tìm kiếm các bài viết, các công trình nghiên cứu về tư duy trên mạng bằng việc gõ từ khóa vào các công cụ tìm kiếm. Các vấn đề nêu trong bài viết mới chỉ là những mảng tường thô đầu tiên xem xét tư duy mang tính toàn diện trên cả hai mặt bản thể luận và nhận thức luận (trước đây chỉ có mặt nhận thức luận). Nó còn cần nhiều nghiên cứu hơn, cần nhiều bàn luận hơn để nó trở nên sáng tỏ hơn.

(https://tusach.thuvienkhoahoc.com/wiki/T%C6%B0_duy_l%C3%A0_g%C3%AC)

Hà Nội, ngày 25-12-2016

“CHÚNG TA VIẾT TIỂU THUYẾT KHÔNG THỂ BẰNG THẾ GIỚI”

Sáng nay (ngày 11/8/2012), tại giảng đường Khoa Viết văn – Báo chí, trường Đại học Văn hóa Hà Nội, diễn ra cuộc nói chuyện giữa nhà văn Nguyễn Huy Thiệp với các học viên lớp “Kĩ năng sáng tác và thẩm bình truyện ngắn”.

Nhân đây, chúng tôi có cuộc trao đổi với ông:

PV: Quá trình dạy học có thúc đẩy gì đến việc ông trở thành một nhà văn?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Nitsơ đã nói rằng đó là bản năng. Chính bản năng đã thúc đẩy sự ham muốn viết của một thầy giáo như tôi. Chúng ta muốn chứng tỏ rằng mình đang sống, nên chúng ta viết.

PV: Ông nghĩ gì về Đạo làm người?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Đạo kia là kẻ vô hình/ Chúng ta là kẻ vô tình bước qua. Chạm đến Đạo là chạm đến cái chết; là hết tham, sân, si; là hết tính người.

Đi tìm Đạo là đi tìm cả cái chết và sự sống.

Đã là con người thì phải có tham, sân, si. Đó là bản năng của chúng ta. Không có những cái này, chúng ta không phải là con người. Quan trong là biết tiết chế. Chúng ta phải biết ranh giới của nó.

PV: Sau khi đã đạt đến đỉnh cao trong sự nghiệp, ông có dự định chinh phục những đỉnh cao khác?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Tôi viết xong rồi. Viết nhiều nó nhảm. Có phải viết nhiều là tốt đâu.

Chúng ta vào thư viện, có rất nhiều sách. Đa số là sách vứt đi.

PV: Ông nghĩ gì về truyện lịch sử?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Chúng ta tồn tại là nhờ những “gen” mạnh: “gen” tinh thần, “gen” trí tuệ, “gen” sức khỏe và cả “gen” tiền bạc.

Truyện lịch sử tồn tại dưới tay kẻ viết mạnh nhất. Chúng ta phải biết lợi dụng lịch sử. Đại ý như câu nói mà tôi đã từng nghe: “lịch sử là cái đinh để tôi treo áo”.

PV: Thưa nhà văn, điều thiện của con người có phải là cái tốt nhất?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Có điều thiện là tốt. Nhưng nhiều khi chúng ta khổ vì điều thiện. Nếu thiên về điều thiện quá thì nguy.

Chúng ta đừng có lệ thuộc quá nhiều vào điều có sẵn. Chúng ta phải tìm kiếm cái mới.

PV: Ông có tin vào sức mạnh của văn chương Việt Nam sẽ làm nên được những bộ tiểu thuyết lớn?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Chúng ta viết tiểu thuyết không thể bằng thế giới được.

Các nước như Nga, Pháp, Anh, Đức, Tây Ban Nha, họ có những lâu đài văn chương thật sự. Chứ không phải những lâu đài dễ vỡ như ta.

Ra nước ngoài rồi quay lại nhìn những cái của ta thật là thảm hại. Truyện ngắn phù hợp với ta vì sức khỏe và trình độ của ta có giới hạn.

Người Việt Nam không làm được cái lớn đâu. Chúng ta phù hợp với cái nhỏ hơn. Làm như vậy, chúng ta mới đạt được giá trị cả hình thức lẫn nội dung.

Bạn thử nghĩ đến những giá trị tinh thần và vật chất mà cha ông để lại thì biết.

Có lẽ cũng do môi trường sống và con người nữa. Ví như ở Trung Quốc có núi cao, sông rộng, lòng người hiểm nên họ mới có những bộ tiểu thuyết lớn.

PV: Thưa ông, với truyện ngắn, làm cách nào để viết được nó một cách thành công nhất?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Viết truyện ngắn, anh phải biết căn cơ. Như muốn đi một chuyến đi xa, anh phải chuẩn bị tiền, quần áo và nhiều thứ linh tinh khác.

PV: Ông có thể nói qua về mối quan hệ giữa văn học và chính trị?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Mối quan hệ giữa văn học và chính trị là mối quan hệ tất yếu.

Từ Aristot đến Mạnh Tử, có nghĩa là từ Tây sang Đông đều nói đại ý thế này: Con người sinh ra là đã mang bên mình bản thân chính trị.

Anh phải biết về nền chính trị đương thời. Phải có bản lĩnh chính trị. Tu thân, tu đạo là tu bản thân chính trị.

Giả hoặc một người cha phải biết nói nhiều giọng điệu để có cách ứng đối linh hoạt. Với vợ một giọng và với con phải một giọng.

PV: Thưa nhà văn, lợi ích của văn chương là gì?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Có người nói tôi sinh ra để làm nhà văn. Số phận bắt tôi phải làm nhà văn. Có lẽ điều đó đúng.

Tôi thấy từ vua chúa đến thường dân đều bị văn chương làm cho mê hoặc.

Nếu ngoài việc kiếm tiền ra mà chúng ta cứ ăn uống, chơi bời thì còn gì là thú vị. Cuộc đời dễ trở nên chán chường.

Văn chương có cái lợi hại là lúc nào nó cũng giúp lòng người hướng đến ánh sáng. Ngay trong quá trình bắt tay vào sáng tạo đã có điều đó.

Người xưa có câu “nhà ta quý chữ hơn vàng” để minh chứng cho điều đó.

PV : Ông có bao giờ hoang mang về văn chương?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Tôi chưa bao giờ hoang mang về văn chương. Tôi làm mọi thứ có thể hoang mang chứ văn chương thì chưa.

Những người yêu văn chương đích thực kiểu gì cũng tìm được đường thoát hiểm cho riêng mình.

Văn chương là thứ đáng quý, đáng hy sinh về nó.

PV: Vũ Gia Hà

THƠ “CHÂM NGÔN” CỦA THÁI BÁ TÂN

Cả đời Thái Bá Tân “chỉ làm thơ – dịch và viết”, sống gắn bó văn chương (đặc biệt là thơ). Như ông bộc bạch, “chỉ viết thơ để nói lòng mình”. Nhưng khi đọc thơ ông, ta thấy bóng dáng của người khác trong đó…

01. Không phải ai cũng biết

Cái nghịch lí thế này:

Muốn giữ chặt hạnh phúc

Thì cần phải nới tay.

02. Ai không muốn mất bạn,

Xin hãy nhớ điều này:

Cứ cho, nếu có thể,

Hỏi vay, không cho vay.

03. Con người, về bản chất

Là tham và vô ơn

Nhờ học hỏi, từng trải,

Chuyện ấy mới đỡ hơn.

04. Không ai được phép chọn

Bố mẹ và nơi sinh.

Bố mẹ càng nghèo khổ,

Càng yêu bố mẹ mình.

05. Nếu tất cả đều giàu,

Thì coi như nghèo hết.

Nếu tất cả giống nhau,

Xã hội coi như chết.

06. Giàu cũng chẳng làm gì.

Danh cũng chẳng làm gì.

Vậy sống để làm gì?

Thực ra, chẳng làm gì.

07. Về già con mới biết

Một chân lý hiển nhiên:

Bố mẹ nhận bão tố

Cho con cháu bình yên.

08. Đúng, tuy nghe nhàm chán:

Ta cho đời cái gì

Sẽ nhận lại cái ấy.

Lại tin không thì tùy.

09. Người uyên thâm không biết

Hết mọi thứ trên đời.

Chỉ thằng ngu mới biết

Hết mọi thứ trên đời.

10. Bản chất của phụ nữ

Là hễ ta cho gì

Là họ nhân cái ấy

Lên nhiều lần, tin đi…

11. Cuộc đời như bữa tiệc,

Bạn mời rất nhiều người.

Một số luôn đến dự,

Một số không nhận lời.

Một số rất vui vẻ,

Một số buồn ủ ê.

Một số nán ở lại.

Một số vội ra về.

Nhưng bao giờ cũng vậy,

Khi cuối cùng tiệc tan,

Chỉ một số rất ít

Ở lại giúp dọn bàn.

Thêm một sự thật nữa,

Là số ít người này

Khiêm tốn khi ăn, nói.

Đời vẫn thế xưa nay.

12. Sự cô đơn, tôi nghĩ,

Rất bổ ích cho người.

Nó giúp ta yên tĩnh

Suy ngẫm về sự đời.

Người muốn làm việc lớn,

Cô đơn lại càng cần.

Nhiều người chỉ chật chỗ

Và càng thêm vướng chân.

13. Xã hội sẽ tốt đẹp

Khi người già như tôi

Trồng cây non, dù biết

Bóng nó người khác ngồi.

14. Muốn đánh giá ai đó

Xấu hoặc tốt ra sao,

Hãy xem cách con chó

Yêu anh ta thế nào.

15. Đến ngày tuyệt chủng hết

Mọi loài trong thiên nhiên,

Ta, con người, mới biết

Mình không ăn được tiền.

16. Mục đích là kiếm tiền

Mà suốt ngày đếm tiền,

Thì đó là dấu hiệu

Không kiếm được nhiều tiền.

17. Rồi sẽ thành nô lệ

Những người vốn không giàu,

Lại đua đòi phóng khoáng.

Rồi xem, không lâu đâu.

18. Người ngu tìm hạnh phúc

Ở đâu đó xa xôi.

Người khôn tìm hạnh phúc

Ngay ở chỗ mình ngồi.

19. Bước đầu tiên cần có

Để đạt một cái gì

Là anh ta phải rõ

Anh muốn đạt cái gì.

20. Con người như tấm kính

Lấp lánh dưới mặt trời.

Khi hết nắng, cũng hết

Vẻ đẹp của con người.

Nhưng con người vẫn đẹp

Trong bóng tối mùa đông,

Nếu có những tia sáng

Phát ra từ bên trong.

Vì sao nước ta chưa trở thành nước CN theo hướng hiện đại?

1. Trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước, từ năm 1960 với Đường lối Đại hội III, vấn đề công nghiệp hoá (CNH) đã được Đảng ta đặt ra.

Từ đó đến nay, qua nhiều kỳ Đại hội, CNH vẫn được xác định là một trong những vấn đề quan trọng, cốt lõi, hàng đầu mà Đảng ta quan tâm trong cương lĩnh, đường lối của mình.

Từ Đại hội VII (1991), CNH gắn với hiện đại hoá (HĐH). Trong nội hàm của khái niệm HĐH, CNH giữ vai trò nền tảng, then chốt.

Trong văn kiện của Đại hội VIII, Đảng ta đã nêu mục tiêu, phương hướng phát triển trong 10 năm đầu thế kỷ XXI (2001–2010) là:

“Chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp”[1].

Sau đó trong các văn kiện của Đại hội lần thứ IX, X, XI mục tiêu này tiếp tục được tái lập.

Tính từ đó đến trước khi diễn ra Đại hội lần thứ XII, tức là sau khoảng 15 năm phấn đấu thực hiện, mục tiêu trên vẫn chưa đạt được.

Điều này đã được Dự thảo Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành trung ương khoá XI trình Đại hội lần thứ XII nói rõ: “Một số chỉ tiêu kinh tế – xã hội chưa đạt kế hoạch; nhiều chỉ tiêu, tiêu chí trong mục tiêu phấn đấu để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại không đạt được[2].

2. Vậy đâu là những nguyên nhân/lý do khiến nước ta chưa trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020?

Khi nói về những hạn chế, khuyết điểm và nguyên nhân của tình hình, trong Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương khoá XI đã nêu ra nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan của 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội XI.

Trong đó về nguyên nhân khách quan, văn kiện xác định do nước ta chịu tác động của cuộc khủng hoảng tài chính và suy thoái KT toàn cầu; thiên tai, dịch bệnh; những diễn biến mới phức tạp của tình hình thế giới và khu vực, căng thẳng do tranh chấp chủ quyền trên Biển Đông; sự chống phá của các thế lực thù địch.

Còn về chủ quan Báo cáo chỉ rõ: Trực tiếp và quyết định nhất là do ảnh hưởng của các nguyên nhân thuộc về chủ quan. Cụ thể:

– Vào cuối nhiệm kỳ khoá X, kinh tế vẫn trên đà tăng trưởng, song một số khó khăn, hạn chế và những yếu kém vốn có của nền kinh tế đã bộc lộ, nhưng do chưa đánh giá và dự báo đầy đủ, nên trong Đại hội XI đã đề ra một số chỉ tiêu, nhiệm vụ khá cao không sát với thực tế.

– Công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận chưa giải đáp được kịp thời một số vấn đề đặt ra trong quá trình đổi mới.

Nhiều hạn chế, yếu kém trong công tác lãnh đạo, quản lý, điều hành của cấp uỷ, chính quyền các cấp, của đội ngũ cán bộ, đảng viên chậm được khắc phục.

– Chưa chú trọng đúng mức tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ doanh nghiệp khi tập trung thực hiện chủ trương kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô. Năng lực dự báo còn hạn chế, cho nên một số chủ trương, chính sách, giải pháp đề ra chưa phù hợp.

– Chưa quyết liệt trong việc chỉ đạo thực hiện một số chủ trương, quan điểm phát triển đã được nêu trong Nghị quyết Đại hội XI về cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng và các đột phá chiến lược, chưa tạo được cơ chế, chính sách có tính đột phá để huy động mọi nguồn lực cho phát triển.

Như vậy, Báo cáo Chính trị của BCH Trung ương khoá XI trình Đại hội XII của Đảng đã chỉ ra nhiều yếu tố khách quan, chủ quan có tác động tiêu cực gây ảnh hưởng đến đất nước trong 5 năm qua.

Những ảnh hưởng, tác động tiêu cực này kết thành rào cản làm cho nhiều chỉ tiêu, mục tiêu kinh tế – xã hội trong tiến trình phát triển không đạt được như mong muốn.

Sự nhìn nhận trên đây của Đảng ta là đúng đắn. Tuy nhiên theo một số nhà nghiên cứu, học giả, khi quan sát ở những góc nhìn khác sẽ thấy có một số khía cạnh trong Văn kiện chưa đề cập hết hoặc chưa phân tích sâu, cụ thể.

3. Trong một bài viết in trong sách Tình thế và đối thoại (2015), học giả Nguyễn Trần Bạt đã nêu và phân tích hai khía cạnh liên quan đến mục tiêu chưa đạt được về CNH của nước ta. Đó là sự tác động của thế giới và nước ta chưa có nền văn hoá công nghiệp.

3.1. Về tác động của thế giới

Ông Bạt cho rằng, khi nêu mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 nước ta sẽ trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại trong Văn kiện Đại hội XI, Đảng ta chưa nhận thức, lường hết được các yếu tố chủ quan, khách quan tác động vào đất nước khoảng 5 năm 2010-2015.

Đặc biệt, về tình hình thế giới chúng ta quên mất một điều: “Thế giới là một chuỗi các biến động, thế giới hiện đại dần lên nhưng cũng biến động dần lên, Việt Nam không yên tĩnh để làm điều mình muốn, mà bị dắt vào những rắc rối của sự va chạm quốc tế ở Biển Đông”[3].

Biển Đông không đơn thuần chỉ là vấn đề đối ngoại, hơn thế nó là vấn đề có liên quan đến hầu như tất cả các lĩnh vực của đời sống đất nước ta.

Trong những năm qua, tình hình thế giới có nhiều diễn biến phức tạp, song vấn đề Biển Đông là nóng nhất, phức tạp nhất. Để xử lý vấn đề phức tạp này, trong những năm qua, nội bộ đất nước ta cũng chưa thống nhất được ý chí và hành động, chưa nói đến các nhân tố quốc tế.

Xử lý các sự việc liên quan đến Trung Quốc là một trong những vấn đề lớn liên quan đến sự phát triển của đất nước và của cả thế giới. Các nước lớn như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, Ấn Độ… cũng phải xử lý các quan hệ với Trung Quốc.

Việt Nam là một nền kinh tế bé, kinh tế “vệ tinh” bên cạnh Trung Quốc; nên cũng phải xử lý quan hệ với Trung Quốc. Vì thế, nước ta chưa có điều kiện để phát triển thành một nước công nghiệp được”[4].

3.2. Về nền văn hoá công nghiệp

Ông Bạt còn cho rằng, chúng ta đã quan niệm sai về nền công nghiệp. Theo ông, để biến Việt Nam thành một nước công nghiệp thì không phải chỉ phấn đấu để xây dựng các nhà máy, xí nghiệp, mà quan trọng không kém là phải phấn đấu xây dựng được cả một nền văn hoá công nghiệp.

Trong nền văn hoá này, các đòi hỏi của công nghiệp phải trở thành các yêu cầu văn hoá chỉ đạo sự phát triển trong ý thức của người lao động cho đến nhà lãnh đạo cao nhất. Đa số chúng ta đi họp lúc đi sớm, lúc đi muộn, thảo luận phát biểu theo bản năng, không dựa vào các tiêu chuẩn thực tế.

Chúng ta cũng không xem công ty là sản phẩm của khoa học kinh tế vi mô. Có nhà lãnh đạo, quản lý ngồi hàng giờ trên trường quay truyền hình chỉ để thảo luận khái niệm hợp tác xã kiểu mới. Chúng ta lãng phí rất nhiều thời giờ cho những việc không nằm trong nội hàm của cái gọi là một nền công nghiệp.

Phải chú trọng xây dựng một nền văn hoá công nghiệp thật sự để cả những người bình thường lẫn những nhà chính trị khi thảo luận không ra khỏi nhận thức chung về công nghiệp.

Như vậy mới khuyến khích người dân rèn luyện học tập theo tác phong, nếp sống công nghiệp. Chúng ta vẫn nặng tâm lý thích bằng cấp, thích tiến sĩ, kỹ sư (chẳng hạn nêu chỉ tiêu đào tạo 20 ngàn tiến sỹ…).

Làm sao có thể xây dựng một nước công nghiệp bằng tiến sỹ? Trên thế giới, không ở đâu xây dựng một nền công nghiệp quốc gia bằng lực lượng tiến sĩ. Không thể tạo ra một nền công nghiệp cơ khí bằng các ông tiến sĩ về kinh tế được.

Thực tế, người ta xây dựng nền công nghiệp cơ khí bằng những nhà đầu tư về công nghiệp và những công nhân kỹ thuật công nghiệp. Dường như chúng ta không để ý đến những điều này.

Vì thế, để xây dựng một nền công nghiệp trên thực tế chứ không phải trên lời nói thì phải tổ chức các chương trình giáo dục để chuẩn bị cho xã hội một lực lượng lao động có năng lực công nghiệp và những nhà chính trị có năng lực yêu công nghiệp.

Chúng ta chưa làm được điều đó. Chúng ta chưa yêu công nghiệp mà đã yêu ngay khía cạnh hiện đại của công nghiệp.

Khi mô tả xây dựng, phát triển công nghiệp “theo hướng hiện đại”, Ban Chấp hành Trung ương Đảng cũng phải nghiên cứu cẩn thận. Nếu không cẩn thận sự mô tả về nó như một thứ thời thượng sẽ định hướng sai cho xã hội.

Phải biến thành văn hoá để chi phối toàn bộ nhận thức của xã hội về khái niệm công nghiệp và tính hiện đại của nó, nếu không người ta sẽ bỏ qua “công nghiệp” để tiến ngay lên “hiện đại”.

Từ đó, vô tình tài chính hoá toàn bộ nền kinh tế và nó trở thành thị trường chứng khoán bằng mọi giá. Điều đó vô cùng nguy hiểm, nó đẩy người lao động ra khỏi thị trường và không có tương lai.

Nếu không cẩn thận, ngay cả chuyện làm trễ lại mục tiêu biến Việt Nam thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại với các điều kiện cơ bản cũng vẫn là một trạng thái có thể không đạt được kết quả.

Nếu không xây dựng được các tiêu chuẩn văn hoá trong việc phát ngôn, trong việc nghĩ, trong việc xây dựng các chính sách công nghiệp thật sự, chúng ta sẽ không có công nghiệp. Mà không có công nghiệp có nghĩa là người Việt Nam ở dưới tiêu chuẩn của nhân loại về phát triển.

Công nghiệp là chuẩn của sự phát triển, nó sinh ra văn hoá, sinh ra kỷ luật xã hội, sinh ra các yêu cầu của thị trường, yêu cầu của chất lượng; sinh ra tất cả các tiêu chuẩn hành vi của toàn xã hội trong quá trình phát triển kinh tế[5].

4. Như vậy, việc nước ta chưa trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại như trong văn kiện của các Đại hội Đảng nêu ra là có nhiều nguyên nhân về khách quan, chủ quan. Báo cáo Chính trị và các văn kiện khác của Đảng đã đề cập đến những nguyên nhân chủ quan, khách quan này; nhưng chúng ta biết, văn kiện thường viết ở dạng cô đọng, khái quát, không thể phân tích sâu và đầy đủ các nội dung.

Trong tình hình như vậy, việc tìm đọc và tiếp thu thêm những thông tin, kiến thức của các học giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước trình bày rải rác ở những nguồn tài liệu khác nhau như sách, báo chí, mạng xã hội… đối với người giảng viên là cần thiết.

Những thông tin, tri thức thu thập được sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ, đa chiều và cụ thể hơn đối với nhiều vấn đề được trình bày trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước. Từ đó có thể suy ngẫm, chắt lọc phục vụ cho hoạt động chuyên môn của mình…

Tài liệu trích dẫn:

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới và hội nhập (Đại hội VI, VII, VIII, IX, X), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, tr. 500.

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam: Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá XI tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng, trên http://daihoi12.dangcongsan.vn/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=28340728&cn_id=400849

[3] Nguyễn Trần Bạt: Tình thế và giải pháp (Đối thoại), Nxb Hội Nhà văn, 2015, tr. 442.

[4] Có thể do khuôn khổ bài viết, ông Bạt không triển khai rõ hơn ý mình đối với luận điểm này.

[5] Nguyễn Trần Bạt: “Đổi mới toàn diện, đồng bộ và liên tục”, trong sách Tình thế và giải pháp, Nxb Hội nhà văn, 2015, tr. 442-445.

Hà Nội, ngày 15/03/2016

TS Bùi Hồng Vạn

(TTKH bộ môn, 3-2016)

QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ VAI TRÒ CỦA DÂN CHỦ

1. Dân chủ là mục tiêu và động lực của phát triển xã hội.

Trong quan niệm của mình, Hồ Chí Minh xem xét dân chủ là một thiết chế chính trị, là ph­ương thức tồn tại của nhân dân và là sản phẩm của tiến bộ xã hội. Với những ý nghĩa đó, dân chủ có vai trò rất to lớn: dân chủ vừa là mục đích, vừa là động lực của sự phát triển xã hội.

Từ chế độ dân chủ chủ nô tới chế độ dân chủ t­ư sản là những bư­ớc tiến vĩ đại của các thiết chế xã hội, của những ph­ương thức tồn tại của nhân dân và nó biểu thị sự tiến bộ của xã hội loài ngư­ời.

Tuy nhiên, nhân loại vẫn phải tiếp tục tranh đấu cho một thiết chế xã hội mới, một phư­ơng thức tồn tại với một trình độ văn minh mới: dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Rõ ràng, trong lịch sử nhân loại, dân chủ là mục tiêu tranh đấu của nhân loại, là cuộc đấu tranh giải phóng chính bản thân con ng­ười, cuộc đấu tranh để v­ơn tới một xã hội triệu lần dân chủ hơn nền dân chủ tư­ sản với áp bức giai cấp, áp bức dân tộc và chiến tranh.

Hồ Chí Minh khẳng định nư­ớc ta là một n­ước dân chủ và là dân chủ mới để tiến đến chủ nghĩa xã hội. Tư­ tư­ởng đó của Ng­ười đã đ­ược ghi thành tiêu chí của đất nư­ớc ở thời kỳ tồn tại và phát triển của nư­ớc Việt Nam dân chủ cộng hoà và hiện nay cũng là tiêu chí của n­ước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Xây dựng nhà nư­ớc dân chủ nhân dân làm nhiệm vụ lịch sử của chuyên chính vô sản để tiến đến xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân thực chất là để đạt tới mục tiêu xây dựng nư­ớc ta là n­ước dân chủ theo t­ư tưởng Hồ Chí Minh.

Từ mục tiêu phấn đấu xây dựng n­ước Viêt Nam độc lập, thống nhất, dân chủ, phú cư­ờng mà Hồ Chí Minh nêu lên từ Đại hội II của Đảng (năm 1951) đến mục tiêu Viêt nam hoà bình, độc lập, thống nhất, dân chủ và giàu mạnh đ­ược Ngư­ời chỉ rõ sau năm 1954 và đ­ược ghi nhận như­ điều mong muốn cuối cùng để lại cho Đảng và nhân dân ta trong Di chúc, dân chủ luôn là mục tiêu phấn đấu không ngừng của cách mạng nư­ớc ta.[1]

Hồ Chí Minh khẳng định công việc đổi mới, xây dựng, kháng chiến, kiến quốc, tổ chức xã hội là trách nhiệm, công việc của dân, do dân và quyền hành, lực l­ượng đều ở nơi dân… Thực hiện dân chủ tức là sử dụng tất cả quyền hành và lực lư­ợng to lớn của nhân dân để hoàn thành các nhiệm vụ vì lợi ích của nhân dân.

Đất n­ước ta thoát ra từ chế độ thực dân, nửa phong kiến tồn tại nhiều thành phần kinh tế gắn với các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau tất yếu hình thành trong xã hội các động lực bộ phận.

Để phát huy đầy đủ khả năng của các động lực bộ phận tạo nên tổng hợp lực mạnh mẽ của đất n­ước phải giải quyết đúng đắn mối quan hệ về lợi ích của tất cả các thành phần trong xã hội, làm cho động lực của các bộ phận cư­ dân trong xã hội sắp xếp theo một h­ướng nhất định.

Dân chủ là giải pháp hữu hiệu để tạo nên sự nhất trí căn bản về lợi ích của các thành phần kinh tế, các giai tầng và các cộng đồng dân tộc trong xã hội n­ước ta. Sự nhất trí đó tổng hợp thành sức mạnh của dân tộc, tạo nên nội lực mạnh mẽ đ­ưa đất nư­ớc vượt qua tất cả khó khăn, thử thách.

Hồ Chí Minh viết: “Có phát huy dân chủ đến cao độ thì mới động viên đư­ợc tất cả lực l­ượng của nhân dân đ­ưa cách mạng tiến lên”[2] và “Chế độ của chúng ta thực hiện dân chủ đồng thời thực hiện sự đoàn kết toàn dân”[3] .

Do đó, Ng­ười cho rằng phải “vận động tất cả lực l­ượng của mỗi một ng­ười dân không để sót một ng­ười nào, góp thành lực lư­ợng toàn dân, để thực hành những công việc nên làm, những công việc Chính phủ và đoàn thể giao cho”[4] .

Nh­ư vậy, là mục tiêu nh­ưng dân chủ đồng thời là động lực của sự phát triển xã hội. Vai trò động lực của dân chủ đã đ­ược thể hiện rất rõ rệt trong toàn bộ tiến trình cách mạng n­ước ta.

Cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ đư­a nhân dân ta từ địa vị bị áp bức lên địa vị làm chủ đất n­ước, làm chủ xã hội và hoạt động với t­ư cách là các chủ thể tự giác xây dựng xã hội mới đã tập hợp đ­ược toàn dân tộc và khối đoàn kết đó đã đảm bảo cho tính hợp pháp của chế độ dân chủ cộng hoà mới đ­ược sáng lập sau cách mạng tháng Tám bằng Tổng tuyển cử dân chủ.

Trong điều kiện cam go của đất n­ước sau cách mạng tháng Tám, quyền làm chủ của nhân dân đ­ược thực hiện thông qua bầu cử là vũ khí hữu hiệu duy nhất đư­ợc sử dụng vào thời điểm đó để bảo vệ thành quả của cách mạng là chế độ dân chủ non trẻ ở tình thế ngàn cân treo đầu sợi tóc, với thù trong, giặc ngoài.

Dân chủ trong lĩnh vực chính trị còn đư­ợc khẳng định bằng việc thực hiện từng b­ước dân chủ trong các chính sách về kinh tế, văn hoá, xã hội.

Điều này thu hút ngày càng đông nhân dân tham gia vào thực hiện các nhiệm vụ của đất n­ước, hình thành những điều kiện làm sâu rộng thêm nền tảng dân chủ, tạo ra những tiền đề mạnh mẽ trên các lĩnh vực đ­a xã hội tiến lên một trạng thái mới.

Cũng chính nhờ các phong trào dân chủ trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa (nh­ư phong trào chống giặc đói – với thi đua sản xuất, thực hành tiết kiệm; phong trào chống giặc dốt – với phong trào bình dân học vụ, và việc hiện thực hoá nền dân chủ đất n­ước bằng phát động phong trào xây dựng đời sống mới…).

Hồ Chí Minh đã tạo nên động lực mạnh mẽ của toàn dân tộc, đoàn kết toàn dân, làm hậu thuẫn vững chắc cho các hoạt động chính trị – ngoại giao của Nhà nư­ớc ta sau cách mạng Tháng Tám thắng lợi.

Như­ vậy, dân chủ đã tạo ra địa bàn để phát huy mọi tiềm lực, tập hợp các xu h­ướng lành mạnh trong dân tộc làm gia tăng và phát huy Thế và Lực của đất n­ước và cũng vì thế vai trò động lực của dân chủ có giá trị to lớn và lâu bền.

Cuộc cách mạng dân tộc dân chủ do nhân dân tiến hành đem lại độc lập cho Tổ quốc và đáp ứng mơ ­ước ngàn đời của đa số cư­ dân Việt Nam là nông dân về ruộng đất, đ­ưa tới sự tự do cho con ng­ười và vị trí của ng­ười làm chủ khi tham gia vào các hoạt động chính trị của đất nư­ớc đã đem lại nguồn nội lực cực kỳ vĩ đại cho hai cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện oanh liệt.

Thắng lợi của dân tộc qua hai cuộc chiến tranh vệ quốc là minh chứng sáng tỏ nhất vai trò động lực của dân chủ theo t­ư t­ưởng Hồ Chí Minh.

Vai trò ấy đã đ­ược Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam phát huy và nó đã thể hiện bằng thắng lợi thực tế của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX.

Thành công của công cuộc đổi mới ngày nay, xét tới cội nguồn, cũng được khởi đầu bằng quá trình dân chủ hoá trong các lĩnh vực đã tạo nên động lực mạnh mẽ đ­ưa đất n­ước ta v­ợt qua thời kỳ khủng hoảng kinh tế – xã hội  trong thập kỷ 80.

Đây lại là một hiện thực sinh động nữa minh chứng về tầm quan trong và sự vững bền của động lực dân chủ đối với sự phát triển xã hội, đối với sự tiến hoá của dân tộc ta.

Tất cả các vấn đề trên làm sáng tỏ hơn nữa khái niệm dân chủ của Hồ Chí Minh khi Người coi nguồn gốc của quyền hành và lực l­ượng đều ở nơi dân. 

2- Thực hành dân chủ là chìa khoá của sự phát triển.

Xuất phát từ quan niệm về quyền hành, lực l­ượng cũng như lợi ích đều thuộc về nhân dân, Hồ Chí Minh coi thực hành dân chủ là sự huy động và sử dụng đ­ược tối đa quyền hạn, lực l­ượng của toàn dân để thực hiện những nhiệm vụ của cách mạng vì lợi ích của nhân dân ở tất cả các thời kỳ phát triển.

Vai trò quan trọng đó đ­ược Hồ Chí Minh thực hiện rất thành công trong thực tiễn cách mạng n­ước ta.

Thực hành dân chủ trong lĩnh vực chính trị bằng cách tổ chức cho nhân dân tham gia xây dựng nhà n­ước dân chủ đầu tiên ở Đông Nam Á, Hồ Chí Minh đã khơi dậy và nâng cao động lực tinh thần làm chủ đất n­ước của mỗi ng­ười và cả dân tộc, trong đó mỗi ngư­ời dân sử dụng lá phiếu của mình như một bảo đảm cao nhất để giữ nền độc lập dân tộc mới giành đ­ược.

Nền dân chủ mới ngay sau khi đ­ợc thiết lập đã lập tức thể hiện bản chất, vai trò của mình: phát động toàn dân tham gia thực hiện thành công các nhiệm vụ chống giặc đói, chống giặc dốt và chống giặc ngoại xâm, đư­a đất n­ước và chế độ mới v­ượt qua bước hiểm nghèo của lịch sử.

Chính phong trào do nhân dân thực hiện trên các lĩnh vực đã khẳng định vị trí là chủ và làm chủ của mỗi ng­ười dân trong một quốc gia độc lập và điều đó tạo ra sức mạnh tổng hợp vô cùng lớn lao đư­a cách mạng Việt Nam v­ượt qua thác ghềnh hiểm nghèo để tiến lên.

Đó cũng là sự thành công đầu tiên của tiến trình dân chủ hoá ở n­ước ta trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội.

Điều đó cho thấy, mỗi b­ước tiến của dân chủ đem lại cho con ngư­ời, cho xã hội một sức sáng tạo mới, một khởi động lực mới cho sự phát triển của con ngư­ời và xã hội.

Thành công của Hồ Chí Minh là ở chỗ, tất cả các nhiệm vụ của dân tộc đều đ­ược xây dựng thành các phong trào quần chúng, phong trào của cả dân tộc thông qua việc phát động toàn dân thi đua vì lợi ích của chính nhân dân: phong trào tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm; hũ gạo cứu đói; tuần lễ vàng; phong trào bổ túc văn hoá xoá nạn mù chữ; phong trào đời sống mới; phong trào thi đua ái quốc, phong trào thi đua giết giặc, phong trào trồng cây, phong trào rèn luyện sức khoẻ, phong trào thi đua lao động, sản xuất mỗi ng­ười làm việc bằng hai vì đồng bào miền Nam ruột thịt…

Đó thực sự là các phong trào dân chủ đ­ược phát triển rộng rãi trên mọi lĩnh vực đã đoàn kết và động viên đ­ược tất cả các lực l­ượng, trí tuệ, sáng kiến của nhân dân để thực hiện thành công các nhiệm vụ của cách mạng nư­ớc ta.

Theo Hồ Chí Minh “Dân chủ, sáng kiến, hăng hái, ba điều đó rất quan hệ với nhau. Có dân chủ mới làm cho cán bộ và quần chúng đề ra sáng kiến. Những sáng kiến đó đ­ược khen ngợi thì những ng­ười đó càng hăng hái và ng­ười khác cũng học theo.

Và trong khi tăng thêm sáng kiến và hăng hái làm việc thì những khuyết điểm lặt vặt cũng tự sửa chữa đư­ợc nhiều”[5] .

Nh­ư thế, thực hành dân chủ đ­a lại tác dụng giải phóng tiềm năng sáng tạo của nhân dân và trở thành động lực của sự tiến bộ và phát triển không chỉ đối với toàn xã hội mà đến với từng tập thể và mỗi con ng­ười.

Trái lại, Ng­ười cho rằng, nếu trong cán bộ, nhân dân “ít sáng kiến, ít hăng hái là vì nhiều lẽ. Mà tr­ước hết là vì: cách lãnh đạo của ta không được dân chủ”[6].

Như­ vậy, thực hành dân chủ, một mặt khẳng định hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân lao động, mặt khác tạo ra điều kiện khắc phục những hạn chế của sự vi phạm dân chủ, phát huy sáng tạo cá nhân và tập trung đ­ược trí tuệ của toàn dân.

Đây chính là quá trình tạo ra những tiền đề chính trị đ­ưa xã hội tiến lên trạng thái mới phát triển hơn nữa nền dân chủ xã hội.

Quan điểm và sự chỉ đạo thực tiễn trên đây của Hồ Chí Minh cho thấy: Ng­ười không chỉ phát huy tác dụng của thực hành dân chủ mà còn đ­ưa nó trở thành các phong trào nhân dân, sử dụng quyền hành, lực lượng và phát huy trí tuệ của nhân dân để đạt tới mục tiêu ai cũng đ­ược h­ưởng quyền tự do, dân chủ, vì lợi ích của nhân dân.

Nhờ thực hành dân chủ mà việc thực hiện các nhiệm vụ cách mạng đ­ược tổ chức thành các phong trào nhân dân rộng rãi, Hồ Chí Minh đã phát huy tối đa nội lực của dân tộc để thành công trong cả quá trình vận động và thực hiện các nhiệm vụ của cách mạng.

Đ­ưa nhân dân trở thành chủ thể tự giác tham gia vào các hoạt động cách mạng và xây dựng xã hội mới thông qua các phong trào dân chủ là tư­ t­ưởng chính trị HCM, Ng­ười nói:

“Có phát huy dân chủ cao độ thì mới động viên đ­ược tất cả lực l­ượng nhân dân đ­a cách mạng tiến lên”[7]  và “Chỉ có d­ưới chế độ dân chủ nhân dân và xã hội chủ nghĩa, dư­ới chế độ mà nhân dân lao động làm chủ nư­ớc nhà, thì mới có phong trào thi đua”[8].

Khi trở thành phong trào thi đua của nhân dân, xã hội tự nó đã tiến lên một điểm xuất phát mới với trạng thái mới, do đó, quá trình dân chủ hoá mở ra sự phát triển mới cho xã hội.

  Vì vậy, Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh tới vấn đề phát triển và thực hành dân chủ trong xây dựng chế độ dân chủ mới, xây dựng nhà nư­ớc, xây dựng Đảng, cũng như­ các tổ chức quần chúng xã hội, xây dựng khối đoàn kết toàn dân…

Theo Ng­ười, “phải thực hành dân chủ, phải làm cho quần chúng hiểu rõ, làm cho quần chúng hăng hái tham gia thì mới chắc chắn thành công. Quần chúng tham gia càng đông, thành công càng đầy đủ, mau chóng”[9].

   Những vấn đề này cho thấy, HCM đã hiểu rõ trình độ của một nền dân chủ chính là thể hiện ở mức độ tham gia của nhân dân vào các hoạt động của xã hội, của đất n­ước.

Và như­ thế, Hồ Chí Minh đã nhìn thấy các mục tiêu dân chủ được chính nhân dân thực hiện bằng những phong trào dân chủ sẽ liên tục xây đắp đ­ược những nấc thang trình độ dân chủ mới với sự nỗ lực và phát triển ngày càng cao của khối đoàn kết toàn dân.

Do đó, với dân chủ, nhân dân có thể thực hiện đ­ược bất cứ nhiệm vụ nào vì sự nghiệp giải phóng của chính bản thân nhân dân.

  Vì vậy, Hồ Chí Minh tổng kết: “Thực hành dân chủ là chìa khoá vạn năng để giải quyết mọi khó khăn”[10].

 Chú thích

[1] Cụm từ Dân chủ và Giàu mạnh đ­ược Hồ Chí Minh dùng đầu tiên ở Lời kêu gọi trong buổi lễ mừng quốc khánh vào ngày 2 – 9 – 1955 và lần cuối xuất hiện trong Di chúc. Cụm từ này xuất hiện 82 lần trong Hồ Chí Minh Toàn tập.

[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 9, đ d , tr 593.

[3] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 9, đ d, tr 591

[4] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 5, đ d, tr. 698.

[5] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 5, đ d, tr. 244.

[6] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 5, đ d, tr. 243.

[7] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 8, Nxb CTQG, H, 1996, tr. 592.

[8] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 9, đ d, tr. 198.

[9] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 6, đ d, tr. 495.

[10] Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG, H, 1996,  tr. 249. – See more at: file:///C:/Users/admin/Desktop/BLOGGER/TLIEU…

TS PHẠM HỒNG CHƯƠNG

(VIỆN HỒ CHÍ MINH, HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH)

Tư tưởng Hồ Chí Minh – không thể phủ nhận

Hồ Chí Minh là nhà tư tưởng lỗi lạc, có nhiều cống hiến kiệt xuất vào kho tàng tư tưởng – lý luận của dân tộc và nhân loại. Nhận thức được những giá trị và tầm vóc thời đại trong tư tưởng của Người là cả một quá trình.

Song cho đến nay vẫn còn những ý kiến hồ nghi, thậm chí là phủ nhận, xuyên tạc, cho rằng, không thể có tư tưởng Hồ Chí Minh, vì ở Người “không có các tác phẩm lý luận tầm cỡ và bản thân Người cũng tự nhận mình không phải là nhà tư tưởng”.

Sự thật là thế nào?

Ngay sau khi Người qua đời, nhiều chính khách, nhà nghiên cứu trên thế giới đều cho rằng Hồ Chí Minh là một nhà tư­ tư­ởng, nhà mácxít sáng tạo, đầy bản lĩnh.

Khái niệm “nhà tư tư­ởng” ở đây được hiểu đúng với tinh thần của V.I.Lênin: Một người xứng đáng là “nhà tư t­ưởng” khi nào giải quyết trư­ớc ngư­ời khác tất cả những vấn chính trị – sách lược, các vấn đề về tổ chức, về những yếu tố vật chất của phong trào không phải một cách tự phát.

Năm 1970, nhà triết học Nhật Bản Singô Sibata đã viết cuốn sách có tiêu đề  Hồ Chí Minh, nhà tư tưởngvà cho rằng:

“Nguồn gốc thắng lợi của Việt Nam, trong một mức độ lớn, bắt nguồn từ trình độ cao của triết học và lý luận mà nhân dân Việt Nam đạt được”. Báo chí Cuba coi “Hồ Chí Minh là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời đại chúng ta”.

Cựu Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Mỹ Gớt Hôn thì cho rằng:

“Đồng chí Hồ Chí Minh là một lãnh tụ và là một nhà tư tưởng mácxít – lêninnít vĩ đại của thế giới…Cả loài người sẽ đời đời trân trọng giữ gìn những cống hiến của Người vào kho tàng của chủ nghĩa Mác”.

Còn UNESCO thì khẳng định: “Tư tưởng Hồ Chí Minh là hiện thân khát vọng của các dân tộc trong việc bảo vệ bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho sự thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau”.

Như vậy, qua các giai đoạn lịch sử khác nhau, thế giới đều thừa nhận có tư tưởng Hồ Chí Minh và Hồ Chí Minh là một nhà tư tưởng, nhà lý luận vĩ đại của thời đại chúng ta.

Ở Việt Nam, tư­ tư­ởng Hồ Chí Minh được nói đến chính thức trong hơn 15 năm trở lại đây. Đại hội VII của Đảng (6-1991) đã chính thức sử dụng thuật ngữ, nêu cao tư tưởng Hồ Chí Minh.

Nghị quyết 09/NQ/TW ngày 18-2-1995 của Bộ Chính trị (khoá VII) về một số định h­ướng lớn trong công tác t­ư tư­ởng, khẳng định:

“Trong khi giải quyết những vấn đề của cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã góp phần phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin trên nhiều vấn đề quan trọng, đặc biệt là lý luận về cách mạng giải phóng dân tộc và tiến lên chủ nghĩa xã hội ở các nư­ớc thuộc địa và phụ thuộc”.

Văn kiện Đại hội IX (4-2001), Đại hội XI (1-2011) đều viết: “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của nư­ớc ta…”

Vì thế, khi nói đến Hồ Chí Minh – nhà tư tưởng, nhà mácxít sáng tạo cần được hiểu ở Người vừa có những tư­ tư­ởng, cách làm mới, chưa hề có trong học thuyết Mác – Lênin, vừa có những quan điểm dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin, không rập khuôn, mà có những cách nhận thức, giải quyết mới.

Theo cách hiểu đó, rõ ràng Hồ Chí Minh có nhiều sáng tạo lý luận có giá trị về cách mạng Việt Nam.

Xuất phát từ thực tiễn của Việt Nam và thế giới, Hồ Chí Minh đã vận dụng và phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin, vạch ra con đư­ờng cách mạng đầy sáng tạo của Việt Nam.

Hồ Chí Minh một mặt khẳng định tính chất thật sự cách mạng, khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin, cho đó là “Chủ nghĩa chắc chắn nhất, chân chính nhất, cách mệnh nhất” và “Chủ nghĩa Mác – Lênin là kim chỉ nam cho hành động” của toàn Đảng, toàn dân ta.

Nh­ưng mặt khác, trong khi tìm hiểu và vận dụng những nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác – Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã phát hiện ra ở phư­ơng Đông có những đặc điểm khác với các nước phư­ơng Tây mà thời Mác chư­a có điều kiện nghiên cứu.

Khác với nhiều trí thức t­ư sản phư­ơng Tây đến với chủ nghĩa Mác – Lênin chủ yếu như đến với một học thuyết, nhằm giải quyết những vấn đề về t­ư duy hơn là hành động, Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác – Lênin là để tìm kim chỉ nam cho sự nghiệp cứu nư­ớc, giải phóng dân tộc, tức là từ nhu cầu thực tiễn của cách mạng Việt Nam.

Ngư­ời đã tiếp thu lý luận Mác – Lênin theo phư­ơng pháp nhận thức mácxít, đồng thời theo lối “đắc ý, vong ngôn” của phương Đông, cốt nắm lấy cái tinh thần, cái bản chất chứ không chịu trói buộc trong cái vỏ ngôn từ.

Hồ Chí Minh vận dụng lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác – Lênin để tìm ra những chủ trương, giải pháp, đối sách phù hợp với thực tiễn cách mạng Việt Nam chứ không đi tìm những kết luận có sẵn trong sách vở kinh điển.

Từ ph­ương pháp tiếp cận đúng đắn, mạnh dạn, khoa học trong kế thừa và phát triển học thuyết Mác – Lênin, đồng thời bám sát thực tiễn Việt Nam và thế giới, trên bình diện nhà tư t­ưởng, Hồ Chí Minh có những sáng tạo lớn trên nhiều lĩnh vực, ở mỗi lĩnh vực, Ng­ười đều có những chỉ dẫn có giá trị lý luận và thực tiễn lớn lao.

Đặc biệt, Hồ Chí Minh đã có những luận điểm sáng tạo góp phần làm phong phú thêm chủ nghĩa Mác – Lênin trong vấn đề cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ mới và con đ­ường quá độ lên CNXH ở một nước phương Đông, thuộc địa nửa phong kiến, kinh tế nghèo nàn, lạc hậu.

Những luận điểm ấy của Hồ Chí Minh rất phong phú, đa dạng, bao quát nhiều mặt, nhiều lĩnh vực. Đó cũng chính là những giá trị tiềm ẩn trong t­ư tư­ởng Hồ Chí Minh cần được nghiên cứu sâu hơn nữa ở mức độ học thuyết.

Một là, đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí Minh trở thành ngư­ời cộng sản Việt Nam đầu tiên, tìm thấy con đường duy nhất đúng đắn cho dân tộc: Đó là Làm t­ư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản.

Bởi lẽ, Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới c­ứu nhân loại, đem lại cho mọi ng­ười không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên trái đất…. Người đi đến một nhận thức có tính chân lý: Muốn cứu nư­ớc và giải phóng dân tộc, không có con đư­ờng nào khác con đư­ờng cách mạng vô sản.

Con đ­ường cách mạng vô sản là sự lựa chọn của Hồ Chí Minh, đồng thời cũng là sự lựa chọn của bản thân lịch sử dân tộc.

Xét về thực chất, đây là con đường độc lập dân tộc gắn liền với CNXH, vừa đáp ứng được các nhu cầu phát triển của dân tộc Việt Nam, vừa phù hợp với xu thế phát triển của thời đại ngày nay.

Tìm ra con đường cứu nước đúng đắn, Hồ Chí Minh đã dẫn dắt dân tộc ta vững b­ước tiến về phía trước.

Ở đây, Hồ Chí Minh đã giải quyết thành công mối quan hệ giữa vấn đề dân tộc và vấn đề giai cấp, dân tộc và quốc tế.

Người khẳng định:

“Chủ nghĩa dân tộc là một động lực lớn của sự phát triển đất nước”; gắn cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới, đặt cách mạng Việt Nam vào quỹ đạo cách mạng vô sản thế giới, nghĩa là Ngư­ời đã quốc tế hoá những vấn đề của cách mạng nư­ớc ta.

Hai là, Hồ Chí Minh là ng­ười dân thuộc địa và là người cộng sản đầu tiên có cống hiến to lớn về nghiên cứu chủ nghĩa thực dân và vấn đề giải phóng dân tộc. Người đã chỉ rõ bản chất, quy luật vận động, địa vị lịch sử của chủ nghĩa thực dân và sự diệt vong tất yếu của nó trong quá trình vận động, phát triển của nhân loại tiến bộ; vạch ra cho nhân loại con đường thoát khỏi chế độ thực dân.

Hồ Chí Minh đã nêu một luận điểm đặc biệt sáng tạo: cách mạng ở các nư­ớc thuộc địa cần được tiến hành một cách độc lập, chủ động, sáng tạo, có khả năng giành đư­ợc thắng lợi trước cách mạng vô sản chính quốc và tác động trở lại, thúc đẩy cách mạng chính quốc.

Luận điểm mới mẻ, sáng tạo này có căn cứ khoa học, dựa trên sự nghiên cứu thấu đáo vị trí, vai trò của thuộc địa trong hệ thống chủ nghĩa tư bản thế giới, tiềm năng cách mạng của nhân dân thuộc địa và được thực tiễn cách mạng Việt Nam chứng minh là hoàn toàn đúng đắn.

Ba là, Hồ Chí Minh có những sáng tạo trong nhận thức về CNXH và con đ­ường quá độ lên CNXH ở một nước nông nghiệp lạc hậu, bỏ qua chế độ tư­ bản chủ nghĩa, thể hiện tập trung ở các nội dung:

Chủ nghĩa cộng sản thích ứng ở châu Á, dễ hơn ở châu Âu; tiếp cận tổng hợp các nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội, đạo đức, văn hóa về tính tất yếu và bản chất đặc tr­ưng của CNXH; quan điểm xác định mục tiêu, động lực, các lực cản trong quá trình phát triển của CNXH; xác định loại hình quá độ, nội dung, bước đi và hệ thống các biện pháp tiến hành xây dựng CNXH ở Việt Nam.

Bốn là, Hồ Chí Minh đã nêu những luận điểm mới mẻ, đầy sáng tạo về Đảng và xây dựng Đảng, thể hiện tập trung ở ba nội dung quan trọng nhất:

Quy luật hình thành Đảng Cộng sản; bản chất của Đảng trong điều kiện một n­ước nông nghiệp lạc hậu; xây dựng Đảng Cộng sản cầm quyền.

Ở mỗi nội dung, Hồ Chí Minh đều có các phát kiến lý luận, làm phong phú và phát triển học thuyết Mác – Lênin về Đảng vô sản, hoàn toàn phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước, có giá trị sâu sắc cho công tác xây dựng Đảng hiện nay.

Năm là, trong tổ chức, tập hợp lực l­ượng, Hồ Chí Minh đã có các quan điểm sáng tạo về chiến lược đại đoàn kết dân tộc theo phư­ơng châm:

“Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; Thành công, thành công, đại thành công”.

Với Hồ Chí Minh, đại đoàn kết dân tộc đã đ­ược nâng lên một tầm cao mới về chất: Đại đoàn kết có tổ chức, có lãnh đạo. Chiến l­ược đại đoàn kết dân tộc của Hồ Chí Minh là một cống hiến to lớn vào kho tàng kinh nghiệm của cách mạng thế giới.

Sáu là, Hồ Chí Minh đã có những cống hiến sáng tạo về t­ư tư­ởng quân sự, đặt nền móng cho sự hình thành học thuyết quân sự cách mạng Việt Nam hiện đại.

Đó là tư­ tư­ởng dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng; về khởi nghĩa vũ trang toàn dân; về xây dựng lực lư­ợng vũ trang nhân dân; về kháng chiến toàn dân, toàn diện, trư­ờng kỳ, dựa vào sức mình là chính; về quốc phòng toàn dân và chiến lược bảo vệ Tổ quốc; về nghệ thuật quân sự chủ động tiến công, kết hợp chặt chẽ lực, thế, thời, mưu, đánh địch bằng mọi lực lượng, mọi quy mô, mọi cách, mọi địa hình, đánh vào lòng ngư­ời, kết hợp tác chiến với binh vận, địch vận.

Bảy là, ở Hồ Chí Minh hình thành và phát triển một hệ thống các quan điểm sáng tạo về Nhà n­ước kiểu mới ở Việt Nam.

Đó là quan niệm về Nhà nước của dân, do dân, vì dân; về sự thống nhất bản chất giai cấp công nhân với tính nhân dân rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc; về Nhà nước pháp quyền, kết hợp cả “đứ­c trị” và “pháp trị” trong quản lý xã hội, lãnh đạo đất nước.

Tám là, Hồ Chí Minh có những luận điểm mới, đầy sáng tạo về vai trò, sức mạnh của văn hoá, đạo đức, coi đạo đức, văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng; đặc biệt chú ý đến vấn đề con người, tất cả vì con người, do con người.

Luôn luôn coi trọng vai trò của nhân tố con ngư­ời, coi sự nghiệp “trồng người” là nhiệm vụ chiến lư­ợc, vấn đề có tính quy luật, quyết định sự thành bại của cách mạng…

Những luận điểm sáng tạo của Hồ Chí Minh nêu trên là những sáng tạo nổi bật và là những đóng góp không những đối với lý luận cách mạng Việt Nam mà còn đóng góp vào kho tàng lý luận cách mạng thế giới.

Vì thế, không chỉ dựa vào chủ nghĩa Mác – Lênin mà còn phải dựa vào tư tưởng Hồ Chí Minh mới có khả năng tìm thấy câu trả lời cho nhiều vấn đề phát triển có tính quy luật của cách mạng Việt Nam.

Đây chính là cơ sở khoa học, cắt nghĩa một cách không thể chối cãi kết luận của Đảng Cộng sản Việt Nam:

Cùng với chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam hành động của Đảng và dân tộc Việt Nam, tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi.

Sự thật này đã được lịch sử kiểm chứng, không một ai, cho dù cố tình bóp méo và xuyên tạc, cũng không thể phủ nhận được!

________________

Bài đăng trên Tạp chí Lý luận chính trị số 11-2013

PGS, TS Phạm Ngọc Anh, Học viện Chính trị – Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

Tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế và đoàn kết Việt Nam – Lào – Campuchia

Đoàn kết quốc tế là một trong những vấn đề quan trọng trong tư tưởng HCM, có giá trị bền vững đối với sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, đoàn kết quốc tế nói chung và sự nghiệp củng cố, tăng cường đoàn kết Việt Nam – Lào – Campuchia nói riêng.

Trong bối cảnh quốc tế và khu vực hiện nay, tiếp tục nghiên cứu, phát huy tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế,  Việt Nam – Lào – Campuchia càng có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển, thịnh vượng của mỗi nước và khu vực.

Với khát vọng giải phóng dân tộc, Chủ tịch HCM đã đến với chủ nghĩa Mác – Lênin. Tiếp xúc với bản Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I.Lênin, Chủ tịch HCM đã nhìn ra con đường cách mạng giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa và ở Việt Nam.

Người viết: “Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: “Hỡi đồng bào bị đoạ đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta”” (Hồ Chí Minh, Toàn tập, t.10, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.127)

 Với bước chuyển biến cơ bản này, Chủ tịch HCM đã có cơ sở khoa học cho hình thành phát triển những tư tưởng khác về con đường cách mạng Việt Nam, trong đó nổi bật và trước hết là tư tưởng về đoàn kết quốc tế, nền tảng chung cho các vấn đề đoàn kết khác.

Đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, HCM đã hội tụ được các giá trị của truyền thống đoàn kết toàn dân tộc ở Việt Nam trong lịch sử dựng nước, giữ nước với tinh hoa đoàn kết quốc tế vô sản trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng nhân loại.

Tư tưởng về đoàn kết quốc tế của HCM từng bước hình thành, phát triển, từ truyền thống đoàn kết toàn dân tộc đến đoàn kết quốc tế.

Trước khi đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, Chủ tịch HCM đã sớm có nhận thức và thái độ đúng đắn về đoàn kết giữa các giai cấp cách mạng trên thế giới với các dân tộc thuộc địa, dân tộc bị áp bức.

Người chỉ rõ: “… trong cuộc bàn cãi, người ta rất ít nói đến sự đoàn kết với các dân tộc thuộc địa. Nhưng đó lại là vấn đề mà tôi quan tâm hơn hết và do đó mà tôi đã tìm ra được con đường đúng” (Sđd, t.12, tr.470-471).

Đồng thời Người còn viết: “Khi tôi nêu câu hỏi: “Ai khẳng định rõ ràng là mình đoàn kết với các dân tộc bị chủ nghĩa thực dân áp bức?” thì người ta trả lời: Quốc tế thứ ba” (Sđd, t.12, tr.471).

Quá trình nghiên cứu, tìm hiểu và hoạt động cách mạng, Chủ tịch HCM đã từng bước hoàn thiện tư tưởng đoàn kết quốc tế của mình.

Người đã phát hiện ra lực lượng cần và phải đoàn kết để tạo sức mạnh chống lại kẻ thù là chủ nghĩa thực dân, đế quốc. HCM khẳng định: “…dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi: tình hữu ái vô sản” (Sđd, t.1, tr.266).

Có thể thấy, chủ nghĩa Mác – Lênin là nhân tố có ý nghĩa quyết định bước phát triển tư tưởng HCM về đoàn kết – đoàn kết quốc tế trên lập trường vô sản.

Những nội dung trong tư tưởng của Người về đoàn kết với các lực lượng, các giai cấp cách mạng trên thế giới trong sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc và nhân loại khác hoàn toàn với các loại tư tưởng như của giai cấp tư sản, của chủ nghĩa cơ hội, xét lại hay của những tư tưởng dân tộc hẹp hòi khác.

“Chủ nghĩa Lênin và đường lối Quốc tế Cộng sản là nhân tố quan trọng nhất, nhân tố quyết định hình thành chiến lược đoàn kết quốc tế của Nguyễn Ái Quốc”(1).

Tuy nhiên, để bảo vệ, phát triển tư tưởng về đoàn kết quốc tế trên lập trường chủ nghĩa Mác – Lênin, HCM đã phải không ngừng đấu tranh với những quan điểm sai trái. Người phê phán “Tình trạng thờ ơ của giai cấp vô sản chính quốc đối với các thuộc địa” (Sđd, t.1, tr.63).

Bởi vì, một số chiến sĩ cộng sản ở chính quốc cho rằng: “… một thuộc địa chẳng qua chỉ là một xứ dưới đầy cát và trên là mặt trời, vài cây dừa xanh với mấy người khác màu da, thế thôi” (Sđd, t.1, tr.63).

Đồng thời, Người phê phán quan điểm cho rằng: “…người bản xứ là hạng người thấp kém, không đáng kể, không có khả năng để hiểu biết được và lại càng không có khả năng hoạt động” (Sđd, t.1, tr.64).

Người yêu cầu các nhà cách mạng, các tổ chức cách mạng thế giới không chỉ có nhận thức, có thái độ đúng, mà còn phải có hành động đúng trong ủng hộ, giúp đỡ cách mạng thuộc địa.

Đồng thời, các đảng trong các nước mà giai cấp tư sản có thuộc địa và áp bức các dân tộc khác phải có một đường lối đặc biệt rõ ràng, minh bạch đối với vấn đề này.

Người viết: “Về vấn đề giải phóng dân tộc, Điều 8 của văn kiện ghi rõ: “Đảng nào muốn ở trong Quốc tế thứ ba đều buộc phải thẳng tay vạch mặt những thủ đoạn xảo trá của bọn đế quốc “nước mình” trong các thuộc địa, ủng hộ trên thực tế chứ không phải bằng lời nói mọi phong trào giải phóng ở thuộc địa” (Sđd, t.1, tr.490).

Luận chứng cho vấn đề đoàn kết quốc tế của mình, HCM còn chỉ rõ cho các tổ chức cách mạng thế giới rằng, sự đoàn kết đó có cơ sở từ sự thống nhất về lợi ích, thống nhất về sứ mệnh lịch sử trong sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc và giải phóng nhân loại.

HCM viết: “Hỡi các bạn bị áp bức ở chính quốc! Giai cấp tư sản trong nước các bạn đã lừa dối các bạn, dùng các bạn làm công cụ đi xâm lược đất nước chúng tôi. Ngày nay, vẫn dùng cái chính sách quỷ quyệt ấy, giai cấp tư sản nước các bạn lại định dùng chúng tôi để đàn áp mọi cố gắng tự giải phóng của các bạn. Đứng trước chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc, quyền lợi của chúng ta là thống nhất, các bạn hãy nhớ lời kêu gọi của Các Mác: “Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại”” (Sđd, t.2, tr.128).

Từ vấn đề về bản chất của chủ nghĩa đế quốc được Người ví như “con đỉa hai vòi” và “cách mạng chính quốc và cách mạng thuộc địa như hai cánh của một con chim”, HCM đã vượt lên trên các nhà cách mạng, các tổ chức cách mạng thế giới trong đánh giá vai trò to lớn của cách mạng thuộc địa đối với cách mạng vô sản thế giới, làm cơ sở khoa học cho tư tưởng đoàn kết quốc tế trên lập trường quốc tế vô sản.

Người chỉ rõ: “… trước hết nảy ra khả năng và sự cần thiết phải có liên minh chiến đấu chặt chẽ giữa các dân tộc thuộc địa với giai cấp vô sản của các nước đế quốc để thắng kẻ thù chung. Cuộc đấu tranh cách mạng của công nhân các nước tư bản trực tiếp giúp cho các dân tộc bị áp bức tự giải phóng mình…

Trong khi đó, cuộc đấu tranh cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa lại trực tiếp giúp đỡ giai cấp vô sản các nước tư bản trong cuộc đấu tranh chống các giai cấp thống trị để tự giải phóng khỏi ách nô lệ của chủ nghĩa tư bản” (Sđd, t.8, tr.567).

Với nhãn quan khoa học, tầm nhìn vĩ mô của đoàn kết quốc tế, Hồ Chí Minh đã chú trọng hơn đến sức mạnh đoàn kết giữa các dân tộc bị áp bức ở châu Á trong sự nghiệp cách mạng chung.

Người chỉ rõ: “Ngày mà hàng trăm triệu nhân dân châu Á bị tàn sát và áp bức thức tỉnh để gạt bỏ sự bóc lột đê tiện của bọn thực dân lòng tham không đáy, họ sẽ hình thành một lực lượng khổng lồ, và trong khi thủ tiêu một trong những điều kiện tồn tại của chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa đế quốc, họ có thể giúp đỡ những người anh em mình ở phương Tây trong nhiệm vụ giải phóng hoàn toàn” (Sđd, t.1, tr.36).

Tư tưởng trên của Người thể hiện sự vận dụng sáng tạo, và sự phát triển mới về lý luận của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác – Lênin, cũng như của các lãnh tụ Quốc tế III lúc đó.

Tư tưởng về cách mạng giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa có thể giành thắng lợi trước và giúp cách mạng vô sản ở chính quốc giành thắng lợi đã nâng tư tưởng về đoàn kết quốc tế của Người lên tầm cao mới, có giá trị to lớn đối với cách mạng thế giới. 

Tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế không đơn thuần là những khẩu hiệu chung chung, mà mỗi bước phát triển, hoàn thiện đều gắn với hoạt động tuyên truyền vào các tổ chức cách mạng ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt ở các nước Đông Nam Á.

Chủ tịch HCM đã có mặt ở Thái Lan, Campuchia, Lào… Người đi đến đâu là vận động và tổ chức các tổ chức cách mạng đến đó.

Tài liệu mật thám của Pháp cũng ghi rõ: đã có đủ chứng cứ để khẳng định rằng, Nguyễn Ái Quốc có trách nhiệm trong việc tuyên truyền cộng sản ở Mã Lai, ở Xiêm và Đông Dương, mà sau này là nhiệm vụ của Cục phương Nam, trong đó ông ở ban lãnh đạo(2). Nhờ hoạt động tuyền truyền, tổ chức của HCM, ở Campuchia đã có chi bộ cộng sản đầu tiên được thành lập ở Trường trung học Xixôvát năm 1928. 

Tư tưởng về đoàn kết quốc tế của HCM không hề có một biểu hiện nhỏ nào về sự ỷ lại bên ngoài. Ngược lại, Hồ Chí Minh luôn đề cao tinh thần độc lập tự chủ, dựa vào sức mình là chính.

Đoàn kết quốc tế theo tư tưởng HCM luôn là sự kết hợp biện chứng giữa sức mạnh bên ngoài với sức mạnh bên trong, trong đó sức mạnh từ đoàn kết bên trong có vai trò quyết định. Người đứng ra thành lập nhiều tổ chức cách mạng của các nước thuộc địa với tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản.

Trong Tuyên ngôn của Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức 1925, Người chỉ rõ: “… muốn xua tan những đau khổ đó cần phải đoàn kết các dân tộc bị áp bức và toàn thể công nhân trên thế giới lại để làm cách mạng. Bọn đế quốc ở tất cả các nước đã liên minh lại để áp bức chúng ta. Còn chúng ta, những người dân thuộc địa và toàn thể công nhân trên thế giới, chúng ta phải hợp lực lại để chống lại chúng” (Sđd, t.2, tr.437).

Và, “Đoàn kết của chúng ta sẽ làm nên sức mạnh. Nó đủ để đánh tan bọn đế quốc. Muốn vượt qua vòng nô lệ, chúng ta chỉ có thể cậy vào sức của mình mà thôi. Toàn thể các dân tộc bị áp bức, toàn thể thợ thuyền trên trái đất đang bị cướp công, hãy kết đoàn với chúng tôi làm cuộc cách mạng tối thượng” (Sđd, t.2, tr.438).

Theo HCM, con đường duy nhất để xoá bỏ sự áp bức chính là liên hiệp các dân tộc nhỏ yếu bị áp bức với giai cấp vô sản toàn thế giới, dùng những thủ đoạn cách mạng lật đổ về căn bản bọn tư bản đế quốc cực kỳ hung ác.

Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức do Người thành lập là biểu hiện sáng ngời về đoàn kết quốc tế vô sản, có ảnh hưởng sâu rộng trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới, làm rung động cả hệ thống thực dân, đế quốc.

Trong bức thư tuyệt mật của Toàn quyền Đông Dương gửi Môngghiô (Montghillot) Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp thời đó đã thừa nhận: “Nguyễn Ái Quốc đã tiến hành việc thành lập “Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức” với một cuộc vận động vô cùng khôn khéo”(3).

Như vậy, tư tưởng về đoàn kết quốc tế của HCM đã trở thành một lực lượng, một sức mạnh trên thực tế và đe dọa trực tiếp chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc ở các nước thuộc địa.

Tư tưởng đoàn kết quốc tế của HCM đã được vận dụng một cách sáng tạo, sâu sắc và điển hình vào thực hiện đoàn kết ba dân tộc trên bán đảo Đông Dương trong sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Người sớm nhận ra nét tương đồng về truyền thống lịch sử và nhận thức rõ kẻ thù chung của cả ba dân tộc là thực dân Pháp. Cách mạng giải phóng dân tộc ở mỗi nước trên bán đảo Đông Dương chỉ có thể thành công khi thực hiện được đoàn kết. Theo HCM, giúp bạn tức là tự giúp mình, Việt Nam kháng chiến có thành công thì Lào, Miên mới thắng lợi, và Lào, Miên có thắng lợi thì Việt Nam mới hoàn toàn thắng lợi.

Người chỉ rõ: “Vì mọi quan hệ khăng khít về địa lý, quân sự, chính trị, v.v.. mà ta với Miên, Lào cũng như môi với răng. Hai dân tộc Miên, Lào hoàn toàn giải phóng, thì cuộc giải phóng của ta mới chắc chắn, hoàn toàn. Cho nên nhiệm vụ của ta lại phải ra sức giúp đỡ kháng chiến Miên, Lào một cách tích cực, thiết thực hơn” (Sđd, t.6, tr.452).

Người cũng đã phát hiện ra sức mạnh to lớn tiềm ẩn bên trong các dân tộc Việt Nam – Lào và Campuchia. Người chỉ rõ: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm, khi thời cơ đến. Bộ phận ưu tú có nhiệm vụ phải thúc đẩy cho thời cơ đó mau đến”(Sđd, t.1, tr.28).

Có thể thấy, HCM đã phát hiện ra đoàn kết là quy luật sống còn và phát triển của ba dân tộc trên bán đảo Đông Dương.

Với bản chất cách mạng và khoa học của tư tưởng về đoàn kết quốc tế, đoàn kết ba dân tộc Việt Nam – Lào – Campuchia, HCM luôn vững tin vào tất thắng của cách mạng giải phóng dân tộc ở mỗi nước.

Người khẳng định: “Với sự đồng tâm nhất trí của ba dân tộc anh em, với sức đoàn kết của ba dân tộc anh em, chúng ta nhất định đánh tan lũ thực dân Pháp và bọn can thiệp Mỹ, chúng ta nhất định làm cho ba nước độc lập và thống nhất thật sự” (Sđd, t.6, tr.181).

Tư tưởng cũng như niềm tin tất thắng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc ở ba nước Việt Nam – Lào – Campuchia từng bước đi vào các tổ chức yêu nước và phong trào quần chúng ở mỗi nước.

Nhận thấy sự lớn mạnh của phong trào cách mạng ở mỗi nước và sự chín muồi của tình thế cách mạng, Người đã cùng Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo nhân dân nắm chắc thời cơ và phát động chiến tranh cách mạng đánh đổ sự thống trị của chủ nghĩa phát xít Nhật giành độc lập dân tộc ở mỗi nước.

Người kêu gọi: “Hỡi đồng bào yêu quý! Bốn năm trước đây, tôi có thư kêu gọi đồng bào ta đoàn kết. Vì có đoàn kết mới có lực lượng, có lực lượng mới giành được ĐỘC LẬP, TỰ DO. Hiện nay quân Nhật đã tan giã, phong trào cứu quốc lan tràn khắp nước… Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng  dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta. Nhiều dân tộc bị áp bức trên thế giới đang ganh nhau tiến bước giành quyền độc lập. Chúng ta không thể chậm trễ. Tiến lên! Tiến lên! Dưới lá cờ Việt Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!” (Sđd, t.3, tr.553-554).

Với tinh thần đoàn kết quốc tế, nhưng dựa vào sức mình là chính theo tư tưởng Hồ Chí Minh, sự nghiệp giải phóng dân tộc ở Việt Nam, Lào và Campuchia đã giành được những thắng lợi to lớn.

Ngay sau khi chính quyền cách mạng được thành lập ở miền Bắc Việt Nam, HCM tiếp tục phát triển, bổ sung, cụ thể hoá tư tưởng đoàn kết quốc tế, đoàn kết ba dân tộc ở Đông Dương phù hợp với thực tiễn mới.

Người khẳng định: “Căn cứ trên quyền lợi chung, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với chính phủ nước nào trọng quyền bình đẳng, chủ quyền lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của nước Việt Nam, để cùng nhau bảo vệ hoà bình và xây đắp dân chủ thế giới” (Sđd, t.6, tr.8).

Trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước, cả ba dân tộc không ngừng chủ động củng cố, tăng cường đoàn kết theo tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế. Đây là một trong những tiền đề tư tưởng cơ bản bảo đảm cho phát huy sức mạnh tổng hợp của cả ba dân tộc  Việt Nam, Lào và Campuchia.

Nhờ sức mạnh đoàn kết của ba dân tộc cùng sức mạnh đoàn kết với các dân tộc khác, các phong trào cách mạng trên thế giới, sự nghiệp chống Mỹ, giải phóng dân tộc của ba nước đã đi đến thắng lợi hoàn toàn.

Ngày nay, đoàn kết giữa ba dân tộc không ngừng được củng cố, phát triển theo tinh thần đổi mới. Đánh giá về tầm vóc và giá trị to lớn của tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng khẳng định: “Cuộc đời HCM làm sáng tỏ sự đoàn kết quốc tế là một tư tưởng lớn của người cách mạng, vừa là đạo đức, vừa là văn hoá. Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, càng cần nêu cao tư tưởng biết bao cao quý và cần thiết đó”(4).

Trong bối cảnh thế giới và khu vực hiện nay, sự tồn tại, phát triển của mỗi dân tộc Việt Nam, Lào, Campuchia càng phải dựa trên nền tảng và phát huy tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế, đoàn kết ba dân tộc.

Ý thức rõ điều này, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cộng sản Việt Nam ghi rõ:

“Không ngừng củng cố, phát triển quan hệ đoàn kết và hữu nghị đặc biệt giữa Đảng và nhân dân ta với Đảng và nhân dân Lào, Đảng và nhân dân Cămpuchia anh em. Đổi mới phương thức hợp tác, chú trọng hiệu quả theo nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền và lợi ích chính đáng của nhau. Phấn đấu góp phần sớm đạt được một giải pháp chính trị toàn bộ về vấn đề Căm-pu-chia, trên cơ sở tôn trọng chủ quyền của Căm-pu-chia và Hiến chương Liên hợp quốc”(5).

Với định hướng trên, những năm gần đây quan hệ giữa Việt Nam, Lào và Campuchia ngày càng được củng cố, tăng cường vững chắc. Một số vấn đề chưa thống nhất về nhận thức đã được thảo luận và giải quyết phù hợp với tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế, đoàn kết giữa ba dân tộc.

Các chương trình về hợp tác kinh tế, chính trị, giao lưu về văn hoá, xã hội được mở rộng và có hiệu quả thiết thực.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục bổ sung, hoàn thiện, cụ thể hoá:

“Tăng cường hiểu biết, tình hữu nghị và hợp tác giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước trên thế giới. Phấn đấu cùng Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hoà bình, ổn định, hợp tác và phát triển phồn vinh”(6).

Hàng loạt các ký kết hợp tác giải quyết quan hệ như hoạch định biên giới trên không, trên biển, trên bộ và về kinh tế, quân sự v.v. giữa Việt Nam, Lào và Campuchia trên tinh thần tôn trọng độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, bình đẳng, các bên cùng có lợi đã hoàn tất. Campuchia cũng vận dụng tư tưởng đoàn kết quốc tế của HCM giải quyết tốt quan hệ với các nước khác trong khu vực, khắc phục có hiệu quả sự chống phá của các thế lực thù địch.

Hiện nay, tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế trong tăng cường đoàn kết Việt Nam, Lào và Campuchia cần tiếp tục quán triệt, hiện thực hoá một cách khoa học.

Bên cạnh mở rộng quy mô, mức độ hợp tác toàn diện, cần đoàn kết trong đấu tranh phê phán những quan điểm sai trái, xuyên tạc, gây chia rẽ của các thế lực thù địch. Tư tưởng HCM về đoàn kết quốc tế, đoàn kết ba dân tộc trên bán đảo Đông Dương có giá trị bền vững cùng với lịch sử phát triển, thịnh vượng ở khu vực cũng như ở ba nước Đông Dương.

__________________________

[Bài đăng trên Tạp chí Lý luận chính trị số 11-2011 của hai tác giả: Nguyễn Văn Thanh, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng và Saysovin, Thiếu tướng – Tùy viên quân sự Đại sứ quán Vương quốc Campuchia tại Việt Nam]

(1) Hồ Chí Minh với chiến lược đoàn kết quốc tế trong cách mạng giải phóng dân tộc, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr.30.

(2) Tài liệu của mật thám Pháp, bản dịch lưu tại Viện Hồ Chí Minh, tr.16.

(3) Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội, NXB Thông tin lý luận, Hà Nội, 1985.

(4) Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh – quá khứ, hiện tại và tương lai, NXB, Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.53.

(5) ĐCSVN: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, NXB Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.88.

(6) ĐCSVN: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr, 84.

CẢM NHẬN KHI ĐỌC “VẪY VÀO VÔ TẬN” CỦA ĐỖ LAI THÚY

Không tính bìa, cuốn sách có độ dày 463 trang, khổ 13,5×20,5, được Nxb. Phụ nữ xuất bản quý II năm 2014.

Tôi không có chuyên môn về văn học, nhưng là người yêu thích văn nên hay tìm mua/đọc sách về lĩnh vực này.

Khi đọc xong Vẫy vào vô tận, tôi nhận thấy đây là cuốn sách viết về chân dung những người nổi tiếng thuộc giới tinh hoa Việt thế kỷ XX. Với 17 chân dung (học thuật) “đại diện” cho nhiều lĩnh vực:

01. Nguyễn Trường Tộ “nghịch lý canh tân”

02. Trương Vĩnh Ký “mở đầu đối thoại Đông Tây”

03. Nguyễn Văn Vĩnh “người [Việt] nam mới đầu tiên

04. Phạm Quỳnh “ngọn gió [N] nam

05. Phan Khôi “thầy cãi”

06. Nhất Linh “công trình hiện đại hóa”

07. Đinh Gia Trinh “tinh thần khoa học”

08. Nguyễn Hiến Lê “tự làm nên mình”

09. Thanh Lãng “cái nhìn thế hệ”

10. Nguyễn Khắc Dương “tìm mình qua những xung đột văn hóa”

11. Nguyễn Tài Cẩn “từ ngôn ngữ đến văn hóa”

12. Hoàng Ngọc Hiến “triết lý hai bàn chân”

13. Đặng Tiến “những vũ trụ thơ”

14. Đặng Nghiêm Vạn “đi tìm một tổng thể”

15. Nguyễn Văn Trung “dấn thân trí thức”

16. Văn Tâm “khối mâu thuẫn lớn”

17. Hà Văn Tấn “theo dấu các văn hóa cổ”

(Trong văn bản gốc không đánh số và các cụm từ đi kèm với tên người không nằm trong ngoặc kép. Tôi thêm số thứ tự và đưa các cụm từ liên quan vào trong ngoặc kép chỉ để tiện trình bày và nhấn mạnh ý mình muốn nói)

Tôi đã đọc Đỗ Lai Thúy khá nhiều và có cảm nhận chung – đây là một học giả tài danh của nước Việt.

Tôi không võ đoán, các bạn thử hình dung xem, ông phải là một người như thế nào mới có được một gia tài học thuật như thế này chứ:

* Về sách viết:

Có: Mắt thơ (xuất và tái bản: 1992, 1994, 1997, 2000, 2012); Từ cái nhìn văn hóa (1999); Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực (1999, 2010); Chân trời có người bay (2003, 2005); Văn hóa, nhìn từ mẫu người văn hóa (2005);

Bút pháp của ham muốn (2009, 2010, 2011); Phê bình văn học, con vật lưỡng thế ấy (2010); Thơ như là mỹ học của cái khác (2012); Vẫy vào vô tận (2014).

* Về sách biên soạn:

Có: Nghệ thuật như là thủ pháp (Lý thuyết văn chương của Chủ nghĩa hình thức Nga, 2002); Sự đỏng đảnh của phương pháp (2004); Theo vết chân những người khổng lồ (2006); Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật (2000, 2004);

Phân tâm học và văn hóa tâm linh (2002, 2005); Phân tâm học và tình yêu (2003); Phân tâm học và tính cách dân tộc (2007).

* Dịch, BT, viết giới thiệu:

Có: Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức (của Trần Đức Thảo, 1997); Huyền thoại về nguồn gốc của lửa (của J. Frazer, 2001); Văn hóa học, những xu hướng nhân học văn hóa (của Belik, 2001); Văn hóa nguyên thủy (của E.B. Tylor, 2001); Luận về xã hội học nguyên thủy (của R. Lowie, 2001, 2008);

Tuyển tập V. Propp (2002, 2004); Cành vàng (của J. Frazer, 2007); Kinh nghiệm thần bí và biểu tượng ở người nguyên thủy (của Levy Bruhl, 2008); Khảo về quà tặng (của M. Mauss, 2010); Những tiếng nói đã mất (của J. Duvignaud, 2011); Những cấu trúc xã hội học của Bouthoul (2011).

Tuy chưa đọc hết sách của Đỗ Lai Thúy; nhưng qua những cuốn đã đọc, cảm nhận chung của tôi là rất thú vị và bổ ích... Đỗ Lai Thúy quả là một học giả vừa uyên bác, lại vừa uyên thâm…

Vỗ vào vô tận là một cuốn sách hay của Đỗ Lai Thúy. Bạn đọc nào quan tâm đến giới tinh hoa nước nhà trong khoảng một thế kỷ nay rất nên tìm đọc…!!!

Từ Thường Châu đến vô địch AFF cup

Đây là cuốn sách hay viết về bóng đá. Nó cung cấp cho người đọc những gì “ẩn chứa” phía sau trái bóng tròn và những trận cầu mà mọi người đã xem trên sân cỏ, trên truyền hình và trên các phương tiện truyền thông khác trong gần hai năm qua.

Sách do Lê Huy Khoa và Trương Anh Ngọc viết.

Trong đó, Lê Huy Khoa vừa là dịch giả, người nghiên cứu về Hàn Quốc, vừa là người biên soạn cuốn từ điển Hàn – Việt đầu tiên ở Việt Nam.

Ông đã từng làm việc tại Đại sứ quán Việt Nam tại Hàn Quốc, đã giảng dạy tại đại học Shunchonhyang (Hàn Quốc), Đại học Hồng Bàng và Nguyễn Tất Thành (Việt Nam).

Lê Huy Khoa là trợ lý ngôn ngữ đội tuyển bóng đá Quốc gia U23, đội tuyển bóng đá nam Việt Nam. Hiện ông đang là trợ lý ngôn ngữ cho HLV Park Hang Seo tại SeaGamese 30 (Philippines)…

Trương Anh Ngọc là một nhà báo làm việc tại Thông tấn xã Việt Nam, người có nhiều bài viết hay về bóng đá Việt Nam và thế giới. Ông cũng là Nhà báo duy nhất đại diện cho Việt Nam bỏ phiếu danh hiệu Quả bóng vàng Thế giới.

Sơ lược về hai tác giả để thấy đây là cuốn sách đáng đọc. Sách hay thể hiện ở nội dung, bên cạnh còn phản ánh ở tên sách, người viết và Nxb…

Tôi không tiếc vì đã bỏ tiền mua cuốn sách này!

Sách dày 240 trang, được in đẹp và có giá bán hợp lý (99.000 VNĐ/1 bản). Cuốn sách được Nxb. Lao động và Hanoibooks liên kết ấn phát hành quý I-2019.

Nội dung được trình bày trong 4 chương:

  • Chương 1: THƯỜNG CHÂU QUA HÌNH ẢNH
  • Chương 2: HÀNH TRÌNH ASIAD 2018
  • Chương 3: HƯỚNG TỚI AFF CUP 2018 VÀ NHỮNG CÂU CHUYỆN HẬU TRƯỜNG
  • Chương 4: NHÀ BÁO ANH NGỌC VỚI HƠI THỞ AFF CUP

KẾT LUẬN:

Đây là cuốn sách hay, chỉ hơi tiếc do sách không làm mục lục, nên khi muốn tìm nhanh nội dung thì người đọc gặp… khó khăn!

Tối này (10/12/2019), lúc 19h00, đội tuyển U22 Việt Nam sẽ có cuộc “tái đấu” với U22 Indonesia để tranh HCV SeAgames môn bóng đá nam.

Đọc “Từ Thường Châu đến Vô địch AFF” sẽ tăng thêm niềm tin cho mỗi chúng ta về chiến thắng của U22 Việt Nam trong buổi tối nay.

Tôi dự báo: Tỷ số 2-1 nghiêng về U22 Việt Nam

HỒ CHÍ MINH VIẾT DI CHÚC

1. Trong cuộc đời mình, Hồ Chí Minh (HCM) có nhiều việc làm thuộc diện đặc biệt quan trọng. Viết Di chúc là một việc làm như thế.

Vũ Kỳ (thư ký riêng của HCM) nhớ lại sự kiện HCM khởi thảo Di chúc: Đó là buổi sáng thứ hai, mồng 10-5-1965 không thể nào quên. Khắp nơi trong cả nước đang sôi nổi thi đua lập thành tích mừng thọ Bác Hồ 75 tuổi.

Bác Hồ vẫn ung dung như thường lệ. Từ 7 giờ sáng, tại phòng khách cạnh nhà ăn phía bên này hồ, Bác ngồi nghe đồng chí Bộ trưởng Bộ giao thông vận tải báo cáo về con đường chiến lược qua đất Lào…

Đúng 9 giờ, Bác Hồ đặt bút viết những dòng đầu tiên vào tài liệu “Tuyệt đối bí mật” để dặn lại cho muôn đời con cháu mai sau.

Chọn đúng vào một ngày tháng Năm, nhân dịp ngày sinh của mình; chọn đúng vào lúc 9 giờ, giờ đẹp nhất của một ngày; chọn đúng vào lúc sức khoẻ tốt nhất trong những năm gần đây… để viết về ngày ra đi của mình, sao mà Bác thanh thảnh, ung dung đến thế?[1].

Mở đầu tài liệu “Tuyệt đối bí mật” (về sau được gọi là Di chúc), HCM viết:

“Năm nay tôi đã tuổi 75. Tinh thần vẫn sáng suốt, thân thể vẫn mạnh khoẻ. Tuy vậy, tôi cũng đã là lớp người “xưa nay hiếm”. Ai đoán biết tôi sẽ sống và phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng mấy năm, mấy tháng nữa. Vì vậy, tôi để lại mấy lời này, chỉ nói tóm tắt vài việc thôi…”.

Đúng 10 giờ, HCM gấp những tờ giấy “Tuyệt đối bí mật” lại, cẩn thận cho vào phong bì rồi để vào ngăn trên giá sách. Người bình thản trở lại công việc hàng ngày của vị Chủ tịch nước, Chủ tịch Đảng.

Sáng hôm sau, 11-5-1965, đúng 9 giờ, Người lấy chiếc phong bì xuống, ngồi vào bàn, chăm chú viết… Người viết về Đảng, về đoàn kết, về đạo đức cách mạng.

Trước hết nói về Đảng, Người viết:

“Nhờ đoàn kết chặt chẽ một lòng một dạ phục vụ giai cấp, phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc, cho nên từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta đã đoàn kết, tổ chức và lãnh đạo nhân dân ta hăng hái đấu tranh tiến từ thắng lợi này đến thắng lợi khác”;

“Đoàn kết là một truyền thống cự kỳ quí báu của Đảng và của dân ta. Các đồng chí từ Trung ương đến các Chi bộ cần phải giữ gìn sự đoàn kết nhất trí của Đảng như giữ gìn con ngươi của mắt mình…”;

“Đảng ta là một Đảng cầm quyền. Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật sự cần kiệm liêm chính, chí công vô tư. Phải giữ gìn Đảng ta thật trong sạch, phải xứng đáng là người lãnh đạo, là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân ta”.

Trong hai ngày 12, 13, HCM viết tiếp các phần khác. Sáng thứ sáu ngày 14, trong bộ quần áo quen thuộc, Người đi thăm bà con nông dân ở xã Xuân Phương (Từ Liêm) đang làm việc trên đồng ruộng, 10 giờ mới về nhà.

Chiều hôm ấy, Người dành thời gian gấp đôi, từ 14 giờ đến 16 giờ để viết đoạn này: “Cuối cùng, tôi để lại muôn vàn tình thân yêu cho toàn dân, toàn Đảng, cho toàn thể bộ đội, cho các cháu thanh niên và nhi đồng…”.

Và kết thúc bản Di chúc, Người hạ bút:

“Điều mong muốn cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”.

Đúng hẹn, đồng chí Lê Duẩn sang gặp, cũng là lúc HCM đánh máy xong “Tài liệu tuyệt mật” vào hồi 16 giờ ngày 14-5-1965[2].

Bản Di chúc đã hình thành gồm ba trang, do tự Người đánh máy. Sang năm 1966, khi xem lại, HCM bổ sung một câu vào phần nói về Đảng: “Phải có tình đồng chí thương yêu lẫn nhau”.

Năm 1967, Người xem lại tài liệu nhưng không bổ sung gì. Năm 1968, Người bổ sung 6 trang viết tay, gồm một số đoạn nói về việc riêng và những việc cần làm sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của chúng ta giành thắng lợi.

Ngày 10-5-1969, HCM xem và viết lại toàn bộ phần mở đầu của Di chúc, gồm 1 trang viết tay.

Như vậy, sau khi khởi thảo từ tháng 5 năm 1965, bản Di chúc đã được HCM chỉnh sửa, bổ sung và chính thức hoàn thành vào tháng 5-1969, thời gian kéo dài trong vòng 4 năm (10/5/1965 – 10/5/1969).

2. Tài liệu “Tuyệt đối bí mật”(hay Di chúc) của HCM chỉ hơn 1000 chữ nhưng nội dungđề cập đến nhiều vấn đề cốt lõi, quan trọng và có giá trị đặc biệt.

Đó là các vấn đề nói về Đảng, về thanh thiếu niên, về nhân dân lao động, nói đến việc xây dựng lại đất nước và về việc – khi Người “ra đi” thì nên xử lý theo hướng nào…

HCM đã đúc kết những bài học quý giá nhất cho cách mạng Việt Nam, trong đó, quan trọng hàng đầu là xây dựng mối quan hệ máu thịt giữa Đảng và Nhân dân.

Về vấn đề này, Người nhất mạnh ba điều cốt tử:

Thứ nhất: Đảng phải đoàn kết chặt chẽ, thực hành dân chủ rộng rãi, thường xuyên và nghiêm chỉnh tự phê bình và phê bình trên cơ sở tình đồng chí thương yêu lẫn nhau; phải một lòng, một dạ phục vụ giai cấp, phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc.

Thứ hai: Khi đã trở thành đảng cầm quyền, Đảng phải thật sự trong sạch, phải xứng đáng là người lãnh đạo, người đầy tớ thật trung thành của nhân dân. Mỗi CB, ĐV phải thật sự thấm nhuần đạo đức CM, thật sự cần kiệm liên chính, chí công vô tư.

Thứ ba: Đảng phải có kế hoạch sẵn sàng, rõ ràng, chu đáo, để tránh khỏi bị động, thiếu sót và sai lầm để phát triển kinh tế và văn hoá, nhằm không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân.

Có thể xem ba điều cốt tử trên là ba trụ cột của mối quan hệ sống còn giữa ĐẢNG và NHÂN DÂN. Nếu có được ba trụ cột này thì “dù công việc to lớn mấy, khó khăn mấy chúng ta cũng nhất định thắng lợi”[3].

Khi nói về thế hệ trẻ, Người căn dặn Đảng ta phải chăm lo giáo dục đào tạo họ với quan điểm: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết”.

Người dự báo cuộc kháng chiến chống Mỹ có thể còn kéo dài, đồng bào ta có thể phải hy sinh nhiều người, nhiều của, nhưng “Dù sao chúng ta phải quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ đến thắng lợi hoàn toàn. Còn non, còn nước, còn người. Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây dựng hơn mười ngày nay!”.

Cuối cùng, Người mong muốn: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước VN hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”.

Chúng ta dễ dàng nhất trí với nhau rằng, Di chúc là kết tinh tư tưởng, đạo đức, tâm hồn của bậc vĩ nhân, là kết tụ tinh hoa của thời đại, linh hồn của dân tộc, khí phách tinh thần lạc quan của bậc đại trí, đại nhân, đại dũng, đại chúng.

Mỗi câu mỗi chữ trong Di chúc đều toát lên nhân cách của một con người suốt đời phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước.

Di chúc như một bài thơ hay của HCM. Mỗi chữ được dồn nén từ sâu lắng của tâm hồn, cảm xúc yêu thương đồng bào, yêu quý thiên nhiên. Di chúc toát lên vẻ đẹp của văn phong Việt Nam. Sức cuốn hút của nghệ thuật ngôn từ rất giản dị, dễ hiểu mà chứa đựng những thông tin hàm súc.

Mỗi chữ đều được đặt đúng vị trí của nó, tưởng chừng không thể thay thế được. Một mẫu mực văn phong độc đáo, sâu lắng, đậm đà bản sắc tự sự, thân thiết với cái vĩ đại ở nội hàm tư tưởng, hoà quyện giữa bác học và đời thường, sáng chói một áng văn tuyệt bút[4].

3. Sau khi Di chúc được công bố, ở Việt Nam và trên thế giới có rất nhiều bài viết luận bàn về nó.

Nhìn chung, mọi người đều nhìn nhận đây là một văn kiện có giá trị tư tưởng, giá trị lịch sử đặc biệt của HCM.

Trong cuốn sách “Hồ Chí Minh, con người của sự sống”, Mạch Quang Thắng có nhắc đến ba cái chết của con người.

Trong đó, cái chết thứ nhất là cái chết sinh học. Cái chết này được xác định khi con người đã đi vào cõi vĩnh hằng. Cái chết thứ hai là cái chết chính trị, đạo đức. Nghĩa là người đó còn sống đấy, sống về sinh học, nhưng coi như đã chết, thậm chí bị người đời nguyền rủa, hoặc chẳng ai còn biết người đó còn ở trên đời này nữa.

Cái chết thứ ba là người đó đã chết sinh học rồi nhưng vẫn còn sống mãi, sống đẹp trong tâm hồn của những người chân chính, bởi người đó để lại tiếng thơm cho đời, để lại di sản tinh thần lớn lao cho nhân dân, cho dân tộc và cho nhân loại nhiều thế hệ. HCM là người thuộc cái chết thứ ba ấy[5].

Trong Điếu văn của BCH Trung ương Đảng lao động Việt Nam do cố TBT Lê Duẩn trình bày ngày lễ tang HCM (9-9-1969) có đoạn viết:

“Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất nước ta đã sinh ra Hồ Chủ Tịch, người anh hùng dân tộc vĩ đại, và chính Người đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nước ta”.

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đánh giá rất cao bản Di chúc:

“Bản Di chúc tuy rất ngắn gọn song nó chứa đựng biết bao tư tưởng và tình cảm, là sự kết tinh một đời hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh, đem lại sự đổi đời của dân tộc Việt Nam ta, đồng thời để lại những di sản bất hủ đối với những thế hệ mai sau”[6].

Nguyễn Phú Trọng – Bí thư Thành uỷ Hà Nội, trong bài “Thủ đô Hà Nội 35 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch HCM” đã phát biểu cảm nghĩ của mình về bản Di chúc:

“Bản Di chúc được Người chuẩn bị một cách công phu, kỹ lưỡng, trí tuệ và tâm huyết…

Suốt 4 năm trời, vào những ngày đẹp nhất, những giờ đẹp nhất, tìm từng ý, chọn từng câu, sửa từng chữ, nêu rõ những việc phải làm, những điều cần nghĩ, từ lớn đến nhỏ, từ chung đến riêng…; để lại cho đời một tình cảm chan chứa yêu thương vì Dân, vì Đảng; một trí tuệ anh minh, mẫn tiệp; một tầm nhìn xa rộng, sâu sắc; một mẫu mực tuyệt vời về cách sống, cách nghĩ, cách làm việc… cả lúc lâm chung!

Mỗi lần đọc lại Di chúc của Bác, chúng ta lại thổn thức, nghẹn ngào, càng yêu thương, kính trọng Bác, càng tâm niệm phải làm gì cho xứng đáng với Bác”[7].

Trong một cuộc hội thảo bàn về HCM tổ chức tại Ấn Độ (14-1-1991), nhiều nhà khoa học quốc tế đã nhất trí nhận định:

“Thế giới đã và sẽ còn đổi thay, nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh vẫn sống mãi trong kho tàng văn hoá của nhân loại”[8].

4. Di chúc ra đời cách nay gần 50 năm nhưng tính thời sự của nó vẫn rất cao. Đây là tài tinh thần vô giá mà HCM đã để lại cho dân tộc ta.

Di chúc không chỉ tổng kết những bài học quý báu của cách mạng Việt Nam mà còn là “Những phác thảo có tính cương lĩnh cho sự phát triển và đổi mới đất nước”[9].

Vì những lẽ đó Di chúc sẽ trường tồn cùng dân tộc, nó là kim chỉ nam cho chúng ta trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước theo định hướng dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh hiện nay.

Tài liệu tham khảo

[1] GS Song Thành (Chủ biên): Hồ Chí Minh – Tiểu sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010.

[2] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 15, 1966-1969, Nxb Chính trị quốc gia, 2011.

[3] Đại tưỡng Võ Nguyên Giáp: Nghiên cứu, học tập và làm theo Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Công an nhân dân, 2006.

[4] GS Song Thành: Hồ Chí Minh – Nhà văn hoá kiệt xuất, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010.

[5] Bá Ngọc: 79 mùa xuân Hồ Chí Minh, Nxb Thanh niên, 2007.

[6] GS.TS Phùng Hữu Phú: Bí quyết thành công Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010.

[7] Vũ Kỳ: Thư ký Bác Hồ kể chuyện, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008.

[8] 35 năm thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004.

[9] Phạm Văn Đồng, Tuyển tập (1976-2000), III, Nxb Chính trị quốc gia, 2009.

[10] Thế giới còn đổi thay, nhưng Tư tưởng Hồ Chí Minh sống mãi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008.


[1] Vũ Kỳ: Thư ký Bác Hồ kể chuyện, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, tr. 487-488.

[2] Vũ Kỳ cho biết: Ngày 14-5-1969, HCM viết xong bản Di chúc, nhưng Người lại đánh máy ở dưới văn bản này là: “Hà Nội, ngày 15-5-1965 trước chữ ký Hồ Chí Minh”(?).

[3] GS.TS Phùng Hữu Phú: Bí quyết thành công Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, 2010, tr. 187.

[4] Bá Ngọc: 79 mùa xuân Hồ Chí Minh, Nxb Thanh niên, 2007, tr. 114.

[5] GS, TS Mạch Quang Thắng: Hồ Chí Minh – con người của sự sống, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr. 9-10.

[6]Phạm Văn Đồng, Tuyển tập (1976-2000), III, Nxb Chính trị quốc gia, 2009, tr. 999.

[7] 35 năm thực hiện Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004.

[8] Thế giới còn đổi thay, nhưng Tư tưởng Hồ Chí Minh sống mãi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008, tr. 912.

[9] GS Song Thành: Hồ Chí Minh – Nhà văn hoá kiệt xuất, Nxb Chính trị quốc gia, 2010, tr. 302.

PHONG CÁCH TƯ DUY HỒ CHÍ MINH

Phong cách tư duy Hồ Chí Minh (HCM) là sự kết tinh từ tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại, là tài sản tinh thần quý báu của nhân dân ta, giá trị hợp thành nền văn hóa Việt Nam. Mặc dù thể hiện cái riêng, nhưng phong cách tư duy của Người không xa lạ mà mang tính lan tỏa, tác động tích cực tới hành động của các thế hệ người dân Việt Nam yêu nước nói riêng, nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới nói chung.

Được hình thành từ con người có đức dày, tâm trong, trí sáng, tầm cao trí tuệ, nhân cách, ý chí lớn lao, hoạt động phong phú, đa dạng trên không gian, thời gian rộng lớn, với nhiều lĩnh vực, vị trí công việc khác nhau, nhưng phong cách tư duy HCM là biểu hiện đặc sắc của sự độc lập, tự chủ, sáng tạo.

Độc lập, tự chủ, có nghĩa là HCM không bị lệ thuộc, phụ thuộc vào một luồng ý kiến nào, không bắt chước, “theo đuôi” ai, kể cả “theo đuôi quần chúng”.

Trên cơ sở tiếp thu nhiều luồng tư tưởng tiến bộ của Việt Nam và thế giới, trong từng thời kỳ, Người đúc kết, tổng hòa thành cái riêng mà không sao chép, giáo điều, máy móc. 

Đối với chủ nghĩa Mác-Lênin – lý luận chính trị nền tảng rất quan trọng hình thành nên tư tưởng của mình – thì HCM coi là “mặt trời soi sáng”, “trí khôn”, “cái cẩm nang thần kỳ” có tính chất phương pháp luận chỉ dẫn hành động của con người, là “bàn chỉ nam” cho con tàu đi.

Đồng thời, coi việc học tập chủ nghĩa Mác-Lênin là học tập cái tinh thần xử trí đối với việc, với người và với mình.

Vì vậy, Người tiếp nhận điều bản chất nhất, mục tiêu cuối cùng của lý luận Mác-Lênin là đấu tranh giải phóng con người, là chủ nghĩa nhân đạo mác xít, và cho rằng:

“hiểu chủ nghĩa Mác-Lênin là phải sống với nhau có tình có nghĩa. Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác-Lênin được”1.

HCM tiếp thu chủ nghĩa Mác-Lênin bằng toàn bộ cái tâm trong sáng, sự khát vọng giải phóng: dân tộc, xã hội – giai cấp và con người, thông qua hoạt động trong phong trào cách mạng của nhân dân Việt Nam và nhân dân thế giới, chứ không theo kiểu kinh viện, tầm chương trích cú.

Chúng ta thấy rất hiếm khi viết, Người trích dẫn nguyên văn những quan điểm của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lê-nin cũng như của những nhà tư tưởng khác.

Trong bản Tuyên ngôn Độc lập, Người viết và sau đó đọc vào ngày 02-9-1945, khi dẫn Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ năm 1776 và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp năm 1791, Người không trích nguyên văn, chỉ lấy ý và biến nghĩa một số chữ cho phù hợp với tư duy của mình và tình hình thực tại2.

HCM là người tiếp thu những tư tưởng tiến bộ ở trong nước và thế giới, kết hợp nhân tố chủ quan rồi tạo thành tư tưởng của mình, nhưng tư tưởng của Người không phải là con số cộng của nhiều luồng tư tưởng, học thuyết, mà là sự kết tinh luồng ánh sáng trí tuệ của dân tộc và nhân loại.

Được như thế là bởi HCM có tư duy độc lập, tự chủ, biết kế thừa có chọn lọc những tư tưởng, nguyên lý của các nhà lý luận, nhà tư tưởng của dân tộc Việt Nam và thế giới.

Nhiều người nước ngoài cảm nhận, trong phong cách HCM có dáng dấp của V.I. Lê-nin, Găng-đi, của Oa-sinh-tơn,… thậm chí còn thấy có một số nét của chính mình.

Phong cách HCM là riêng biệt, đặc sắc, điều mà không ít người khát khao muốn học tập. Nhà thơ Liên Xô Ô-xíp Man-đen-sơ-tam, vào cuối năm 1923, sau khi gặp gỡ, trò chuyện với Nguyễn Ái Quốc, đã viết một bài đăng báo Ogoniok (Ngọn lửa nhỏ), có đoạn:

“Từ Nguyễn Ái Quốc đã tỏa ra một thứ văn hóa, không phải văn hóa Âu châu, mà có lẽ là một nền văn hóa tương lai,… Qua phong thái thanh cao, trong giọng nói trầm ấm của Nguyễn Ái Quốc, chúng ta như nghe thấy ngày mai, như thấy sự yên tĩnh mênh mông của tình hữu ái toàn thế giới”3.

HCM có tư duy độc lập, tự chủ từ sớm và được rèn giũa qua bao nhiêu năm tháng hoạt động cách mạng.

Năm 1923, Người kể lại với một người bạn nước ngoài: “Khi tôi độ mười ba tuổi, lần đầu tiên tôi được nghe ba chữ Pháp: Tự do, Bình đẳng, Bác ái,… Và từ thuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn đằng sau những chữ ấy”4.

Vì có tư duy độc lập, tự chủ, nên Người chọn con đường sang Pháp, các nước châu Âu, châu Mỹ và đi hầu khắp các châu lục khác để nghiên cứu, khảo sát, tìm mục tiêu, con đường cứu nước mới, phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam và xu thế của thời đại.

Từ người tìm đường, HCM trở thành người mở đường, người dẫn đường cho dân tộc Việt Nam phát triển.

HCM có phong cách tư duy sáng tạo. Sáng tạo, sáng tạo và sáng tạo là tư duy của Người trong cuộc sống. Từ rất sớm, HCM đã khẳng định: cách mạng Việt Nam là một bộ phận khăng khít của cách mạng thế giới.

Người cho rằng: “Lý luận do kinh nghiệm cách mạng ở các nước và trong nước ta, do kinh nghiệm từ trước và kinh nghiệm hiện nay gom góp phân tích và kết luận những kinh nghiệm đó thành ra lý luận. Nhưng phải biết khéo lợi dụng kinh nghiệm. Nếu thấy người ta làm thế nào mình cũng một mực bắt chước làm theo thế ấy.

Thí dụ: nghe người ta nói giai cấp đấu tranh, mình cũng ra khẩu hiệu giai cấp đấu tranh, mà không xét hoàn cảnh nước mình như thế nào để làm cho đúng”5.

Một số người cho rằng sự sáng tạo trong tư duy HCM là sự “vượt gộp”, tức là gộp tất cả những gì là tốt đẹp, tinh túy đã có để vượt lên phía trước, nhằm phục vụ cho sự nghiệp cách mạng.

“Vượt gộp” không phải là việc dễ dàng trong tư duy, phải biết gộp những gì và làm thế nào để gộp đã khó, nhưng biết vượt thì lại càng khó hơn.

Con đường phát triển tư tưởng, tri thức của cá nhân hay một dân tộc và toàn nhân loại luôn là sự “vượt gộp” như vậy.

Điều này, nhiều nhà tư tưởng nêu lên từ lâu: thế hệ sau phải biết đứng lên vai những người khổng lồ đi trước thì xã hội mới phát triển được6.

Là một thành viên của tổ chức chính trị, HCM phải có trách nhiệm chấp hành những quyết định của tổ chức. Nhưng với Người, chấp hành không có nghĩa là máy móc, mà là vận dụng những quyết định, nghị quyết của tổ chức cho phù hợp với điều kiện cụ thể.

Thực tiễn cho thấy, Quốc tế Cộng sản đã có những quyết định đúng đắn trong lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng thế giới và phong trào giải phóng dân tộc do đảng cộng sản lãnh đạo ở các nước thuộc địa, phụ thuộc.

Nhưng, Quốc tế Cộng sản có lúc không tránh khỏi những hạn chế trong nhận định, đưa ra chủ trương chưa hẳn phù hợp đối với cách mạng ở các nước thuộc địa.

Vì thế, HCM đã căn cứ vào tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam để vận dụng nghị quyết, quyết định của Quốc tế Cộng sản cho sát hợp, mặc dù có lúc bị hiểu sai.

Quá trình xây dựng xã hội mới, trên cơ sở nguyên lý chung của chủ nghĩa Mác-Lê-nin, Người đã có quan điểm thực tiễn để vận dụng cho phù hợp với một nước nông nghiệp sản xuất nhỏ, tiểu nông lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề và trong điều kiện vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc xâm lược.

Tư duy sáng tạo của HCM biểu hiện rõ ở chỗ, khi cho rằng, Việt Nam “không thể giống Liên Xô” và “có thể đi con đường khác để tiến lên chủ nghĩa xã hội”.

Đó là con đường tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc, hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, tiến lên chủ nghĩa xã hội, không phải tiến hành ngay cuộc cách mạng vô sản và đi ngay vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội như ở nhiều nước khác.

Như vậy, tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo được thể hiện rõ ở việc HCM rất chú ý xuất phát từ thực tế Việt Nam.

Yêu cầu phát triển của Việt Nam là: dân tộc độc lập, đất nước giàu mạnh, mọi người được tự do, dân chủ, hạnh phúc. Điều này được HCM thể hiện ngay trong tiêu đề văn bản hành chính của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa: “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc” và trong nhiều lần phát biểu khác.

Đặc biệt, trong Di chúc, Người nêu: “điều mong muốn cuối cùng” là: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”7.

Hoàn cảnh thực tế Việt Nam trong từng giai đoạn, mỗi thời kỳ là một tiêu điểm làm cơ sở cho mọi suy nghĩ của HCM.

Những điều diễn ra trong thực tế luôn hiển hiện trước mắt mọi người, nhưng không phải ai cũng nhận thức được như nhau. Nhận thức chính xác tình hình thực tế phụ thuộc rất lớn vào tầm nhìn, bản lĩnh của con người.

Với tầm cao trí tuệ, HCM đã nhận thức rõ, chính xác tình hình thực tế Việt Nam, đưa ra quan điểm sát hợp. Trí tuệ, tầm nhìn và bản lĩnh đã làm nên phong cách tư duy độc đáo, đúng đắn, sáng tạo HCM.

Người là điển hình trong phong trào cộng sản quốc tế đã vận dụng đúng đắn, sáng tạo lý luận Mác-Lê-nin vào hoàn cảnh cụ thể, dẫn đến những thành công của cách mạng Việt Nam.

Đồng thời, đóng góp phát triển và làm phong phú lý luận Mác-Lênin theo đúng yêu cầu của “học thuyết mở” luôn cần được nạp thêm năng lượng mới từ cuộc sống của mỗi dân tộc khi áp dụng.

Cũng do thế, nên có lúc HCM có một số quan điểm khác với quan điểm tập hợp lực lượng cách mạng ở các nước thuộc địa – phong kiến của Đại hội VI Quốc tế Cộng sản (năm 1928), nhưng lại hoàn toàn đúng với Việt Nam – một nước thuộc địa – phong kiến – khi mọi giai cấp, tầng lớp trong cộng đồng người Việt Nam yêu nước đều có một “mẫu số chung”, một “véc-tơ lực”: giải phóng dân tộc.

Trên thực tế, HCM luôn chú ý hướng Đảng ta đưa ra đường lối, chủ trương sát hợp với từng giai đoạn, thời kỳ cách mạng và khi thấy nó chưa sát hợp với thực tế thì cùng Trung ương Đảng sửa chữa, bổ sung, hoàn thiện.

Thực tế cách mạng Việt Nam đã chứng tỏ hai điều:

1. Quan điểm của HCM là đúng về mục tiêu và con đường cách mạng Việt Nam;

2. Những thắng lợi của cách mạng Việt Nam đều bắt nguồn từ đường lối, chủ trương đúng đắn, phù hợp với tình hình cụ thể Việt Nam của Đảng; tư duy giáo điều, tả khuynh, hữu khuynh, chủ quan, duy ý chí tất yếu dẫn đến thất bại.

HCM là một điển hình của tư duy lấy điều kiện thực tế Việt Nam làm điểm xuất phát cho mọi quan điểm, đường lối, chi phối hành động của Đảng.

Không chỉ vậy, Người chủ động tiếp thu các luồng tư tưởng tiến bộ trên thế giới; phân tích chính xác tình hình thế giới để hành động phù hợp.

Thực tế cho thấy, HCM có ưu thế so với nhiều nhà yêu nước, cách mạng Việt Nam cùng thời là sống và hoạt động ở nước ngoài 30 năm (1911-1941).

Thời gian này, Người nghiên cứu, học tập, hoạt động yêu nước và cách mạng, nên đã trực tiếp kiểm nghiệm nhiều quan điểm. Người đã trải qua nhiều thăng trầm, thử thách, sóng gió trong nhiều môi trường sống khác nhau.

Sự tự nguyện dấn thân vào cuộc sống lao động, thậm chí làm những công việc rất nặng nhọc và do vậy, bằng cảm nhận trực tiếp mà Người đã thấu hiểu tình cảnh và khả năng cách mạng của các giai cấp, tầng lớp lao động.

HCM hoạt động trong tổ chức cộng sản ở Pháp và ở Quốc tế Cộng sản, nơi mà Người tiếp thu dần dần lý luận cách mạng Mác-Lênin và rèn luyện tư duy biện chứng duy vật; hoạt động trong một môi trường rộng rãi, đi đến khoảng trên 30 lượt nước trên thế giới, đã hai lần bị đế quốc, thực dân giam cầm, tù đày, thậm chí chỉ vì luôn nhiệt thành với tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo, có lúc bị những người cùng chí hướng hiểu sai.

HCM có 19 năm làm Chủ tịch Đảng Cộng sản Việt Nam và 24 năm làm Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Là con người lăn lộn với thực tiễn và quảng giao quốc tế, từ thuở hàn vi cho đến cả khi làm Chủ tịch nước và Chủ tịch Đảng, Người không ngừng học tập, rèn luyện, tiếp nhận những tri thức mới trên cái nền bản thể của mình, không bị hòa tan, bắt chước, mà tiếp thu một cách chọn lọc, có phê phán, không phủ định giản đơn.

Trên cơ sở đó, để thu nhận, tiếp biến tư tưởng của mình. Người cho rằng:

“Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân. Tôn giáo Giêxu có ưu điểm là lòng nhân ái cao cả. Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng.

Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với điều kiện nước ta. Khổng Tử, Giêxu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng phải đã có những điểm chung đó sao? Họ đều muốn “mưu hạnh phúc cho loài người, mưu phúc lợi cho xã hội”.

Nếu hôm nay, họ còn sống trên đời này, nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định chung sống với nhau rất hoàn mỹ như những người bạn thân thiết. Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy”8.

HCM đem bốn vị rất khác nhau về lập trường, quan điểm và lại càng khác nhau về thời đại ghép vào với nhau, giả định “cho” các vị ấy “họp lại một chỗ” được là vì Người nhìn thấy ở họ một điểm chung là đều “mưu cầu hạnh phúc cho loài người, mưu phúc lợi cho xã hội”.

HCM cũng nằm trong điểm chung ấy và cố gắng làm người học trò nhỏ của họ. Sự đặc sắc tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo của HCM là kết quả từ phẩm chất, năng lực với hai điểm chủ yếu: bản lĩnh cao cường và trí tuệ mẫn tiệp.

Kết quả đó là do một quá trình học tập, tu dưỡng, rèn luyện của cả cuộc đời, ở mọi lúc, mọi nơi của Người.

Vì thế, Người luôn tự làm chủ cuộc sống và chú trọng rèn luyện, tu dưỡng đạo đức cách mạng, bản lĩnh chính trị, nên vững vàng trong xử lý mối quan hệ đối với người chung quanh, công việc và làm chủ bản thân.

Thế giới hiện nay là thế giới của tri thức sáng tạo, trong đó phong cách tư duy HCM là điểm nhấn đáng chú ý.

Học tập phong cách tư duy HCM là học tập tinh thần sáng tạo để hành động cho phù hợp với mục tiêu cách mạng đã đề ra.

Sáng tạo là trên cơ sở nắm vững những nguyên lý của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng HCM rồi đưa vào thực tiễn phù hợp hoàn cảnh cụ thể. HCM là người vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam thế kỷ XX – thế kỷ bi hùng của các cuộc đấu tranh kiên cường giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.

Lớp lớp thế hệ người Việt Nam trong thế kỷ XXI, nhất là những cán bộ, đảng viên càng cần sự kiên định mục tiêu và sáng tạo theo phong cách HCM để xây dựng đất nước giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu trong một thế giới toàn cầu hóa.

GS, TS. MẠCH QUANG THẮNG

______________

1 – Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 15, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 668.

2 – Hồ Chí Minh dẫn Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mỹ như sau:

“Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.

Người dẫn Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp năm 1791 như sau: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi, và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi” (HCM: Toàn tập, Tập 4, Nxb CTQG, H. 2011, tr.01).

Bà Lady Borton, một nhà hoạt động xã hội Mỹ, sống nhiều năm ở Việt Nam, có rất nhiều tác phẩm viết về HCM, trong bài viết của mình nhan đề HCM đã biết điều đó như thế nào? trình bày tại Hội thảo khoa học quốc tế được tổ chức tại Hà Nội từ ngày 19 đến ngày 21-9-2000 với chủ đề “Việt Nam trong thế kỷ XX” cho biết:

Bà đã trao đổi ý kiến với Sáclơ Phen – người mà năm 1945 là trung úy, thành viên của Cơ quan Chiến lược Mỹ (OSS), tiền thân của CIA sau này, người đã giới thiệu cho Hồ Chí Minh lúc ấy có mặt tại Côn Minh (Trung Quốc) để đưa một phi công Mỹ được Việt Minh cứu trao cho tướng Chennault, Sở chỉ huy Không lực 14 tại Côn Minh (ngày 29-3-1945).

Bà Lady Borton nói lại ý của Sáclơ Phen rằng:

“Đây chính là điều mà các nhà sử học Mỹ sai lầm ở chỗ họ nghĩ rằng HCM đã trực tiếp trích dẫn bản “Tuyên ngôn Độc lập” của Mỹ. Ông không hề trích dẫn. Trái lại, HCM đã sửa đổi tài liệu đó để khẳng định cách nhìn của ông”. Cũng theo bà Lady Borton, HCM sửa đổi ở chỗ: bản của Mỹ, chữ “con người” là “men”, còn bản Tuyên ngôn Độc lập của HCM viết là “tất cả mọi người”.

Điều đó thì không để chỉ “men”, tức là không bao gồm phụ nữ, tầng lớp mà ở Mỹ, những người da màu được quyền đi bầu cử vào năm 1870, còn phụ nữ thì muộn hơn – mãi sau năm 1920. Bà Lady Borton viết tiếp: “HCM thông thạo tiếng Anh. Hẳn ông biết rõ sự khác nhau giữa “con người” (men) với “người” (people)”. (Theo Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, Đại học quốc gia Hà Nội: Việt Nam trong thế kỷ XX, Nxb CTQG, H. 2002, Tập 4, tr. 258-259).

3 – Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 1, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 462 – 463.

4 – Sđd, Tập 1, tr. 461.

5 – Sđd, Tập 5, tr. 312.

6 – Những diễn giải về “vượt gộp” trên đây là viết theo ý trong cuốn sách của Giáo sư Đặng Xuân Kỳ (Chủ biên): Phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh, Nxb CTQG, H. 1997, tr. 163.

7 – Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 15, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 624.

8 – Đoạn trích này là từ cuốn sách Hồ Chí Minh truyện, bản dịch Trung văn của Trương Niệm Thức, Bát nguyệt xuất bản xã, Thượng Hải, 6-1949. Tôi trích lại từ cuốn sách của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (Chủ biên): Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb CTQG, H. 1997, tr. 43.

Hà Nội, ngày 26-12-2016

(Nguồn: Tài liệu trên mạng – http://tapchiqptd.vn/vi/theo-guong-bac/phong-cach-tu-duy-ho-chi-minh/9640.html)