TIỂU THUYẾT LÀ GÌ?

Thú thực có lúc tôi định bỏ nghề giáo, theo nghề văn. Nhưng do không có năng lực, lại không có duyên với nghề/nghiệp này nên tình yêu đối với văn chương chỉ dừng lại ở độ nửa chừng (xuân) vậy thôi…

Nhưng, do còn nặng lòng với văn, nên tôi vẫn hay đọc những cuốn sách văn học mình yêu thích. Các tác giả trong văn chương người Việt hấp dẫn tôi phải kể đến Nam Cao (hồi học cấp 2), Nguyễn Huy Thiệp (khi đã đi làm) và Đỗ Lai Thúy (gần đây)…

Còn trên thế giới, với nước Tàu thì tôi “mê” Ngô Thừa Ân (với Tây du ký), La Quán Trung (với Tam quốc diễn nghĩa), Thi Nại Am (với Thủy Hử), Tào Tuyết Cần (với Hồng Lâu Mộng). Nước Nga thì thích Lép Tôn-xtôi (với Chiến Tranh và Hòa bình), Puskin (các bài thơ tình), Sô-lô-khốp (Đất vỡ hoang), Ốt-xtơ-rốp-xki (với Thép đã tôi thế đấy), Ai-rơ-man-tốp (Đa-ghet-xtan của tôi)…

Còn nhiều nữa các tác giả nước ngoài, như Vích-to Huy-gô (với Những người khốn khổ), Sếc-xpia (với Ham lét), Giắc-Lơn-Đơn (với Tiếng gọi nơi hoang dã), v.v… Kể ra không hết được, vả lại định hướng của bài viết không phải nói về điều này.

Bài viết đề cập đến quan niệm của Nguyễn Huy Thiệp (một nhà văn Việt mà tôi yêu thích) về thể loại tiểu thuyết.

Vậy, Nguyễn Huy Thiệp quan niệm thế nào về tiểu thuyết?

Mục “2. Tiểu thuyết là gì?” thuộc chùm bài viết về tiểu thuyết có tên “Thời của tiểu thuyết” in trong tập tiểu luận “Giăng lưới bắt chim” (xuất bản 2010) sẽ trả lời câu hỏi vừa nêu. Mời bạn cùng đọc nhé:

Độ dày và tạp của tiểu thuyết có một cái gì đấy “hấp dẫn” (có lẽ hấp dẫn người viết hơn là người đọc).Tiểu thuyết vừa là một “sự tha hóa, xuống cấp” của truyện ngắn vừa là một sự “phát triển, bứt phá lên” của truyện ngắn. Nói ra điều này thật buồn cười, có phần khó hiểu với người ngoại đạo. Nếu như truyện ngắn đòi hỏi tinh lọc, thậm chí khắc nghiệt thì tiểu thuyết tạp đến nỗi cái gì cũng có thể thâu nạp vào được. Tiểu thuyết như một nồi lẩu nóng hổi của nghệ thuật.

Khi từ viết truyện ngắn chuyển sang tiểu thuyết, nhà sáng tác có phần nào dễ dàng hơn, “thênh thang” hơn. Không phải tự dưng các nhà cổ điển khuyên các nhà văn trẻ hãy bắt đầu từ truyện ngắn. Việc rèn luyện kỹ năng từ các bài tập truyện ngắn giúp cho các nhà sáng tác khi viết tiểu thuyết nhiều thuận lợi hơn.

“Thời kỳ truyện ngắn” của hơn thập niên qua đủ độ dài cho các nhà sáng tác ở ta có kinh nghiệm chuyển sang “thời kỳ tiểu thuyết”.

Tiểu thuyết là gì? Tôi ngờ ngợ võ đoán tương lai trên văn đàn ở ta sắp tới sẽ có mấy dạng sau đây:

* Tiểu thuyết tự vấn (chữ của nhà văn Nguyên Ngọc) dành cho những nhà văn loại một có “tư tưởng”. Tôi nghĩ rằng đây sẽ thuộc về những nhà văn khoảng độ tuổi “đầu 5”. Trẻ hơn rất khó “tự vấn” vì kinh nghiệm sống không đủ cho họ có thể xem xét nội tâm của mình và nội tâm xã hội.

Ý thức công dân và bản lĩnh của thế hệ nhà văn này theo tôi là chẳng có gì đáng ngại trừ những thằng điên thực sự. Chiến tranh và những kinh nghiệm lịch sử, ký ức, hồi ức, ẩn ức… với độ dài về thời gian sẽ giúp họ có thể xây dựng những tác phẩm có giá trị. Đòi hỏi về tự do tư tưởng của lối tiểu thuyết tự sự, tự vấn này rất lớn và cũng không phải ai cũng “nuốt được thuốc đắng”.

Với lối tiểu thuyết này, điều cơ bản không phải là những đề tài, những vấn đề mổ xẻ “tấn trò đời” (có quá nhiều nguyên liệu dành cho nó) mà việc tìm ra một giọng điệu mới sẽ quan trọng hơn.

Viết theo lối mòn của tiểu thuyết cũ thì chẳng ai đọc được. Đây sẽ là kiểu tiểu thuyết đòi hỏi rất nhiều “võ” (ý tôi muốn nói về kỹ thuật viết văn). Những nhà văn xoàng đừng dại đâm đầu vào lối viết này. Văn chương có điều oái oăm là không phải cứ có ý chí là sẽ làm cho nó hay được. Nhưng thật trớ trêu, đối với các nhà văn xoàng thì càng khó, họ sẽ lại càng đâm đầu vào viết. “Điếc không sợ súng” cũng là một chân lý có thực trong văn học.

Gần đây, người ta thấy nhan nhản các bộ tiểu thuyết, thậm chí trường thiên tiểu thuyết ra đời liên tiếp. Chỉ nhìn qua thống kê trong cuộc thi tiểu thuyết 2002-2004 của Hội Nhà văn Việt Nam người ta cũng đủ giật mình: con số tiểu thuyết được viết ra trên dưới ba chục cuốn dù cho cuộc thi mới đi được nửa chặng đường!

Trong số các nhà văn viết dài thì Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Đình Chính nổi lên như những “kiệt hiệt”. Những cố gắng không mệt mỏi của Lê Lựu, Trung Trung Đỉnh, Chu Lai, Nguyễn Việt Hà, v.v… cũng đáng nể phục…

* Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng, rồi đây thành công của tiểu thuyết Việt Nam sẽ không phải là ở dạng tiểu thuyết “chính thống” kiểu tự vấn, tự sự mà có khả năng sẽ rơi vào dạng tiểu thuyết “mua vui cũng được một vài trống canh”: tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết phiêu lưu, trinh thám hoặc cái gì từa tựa như thế.

Thực tế, một khi xã hội ổn định, đời sống vật chất tinh thần tăng dần lên thì người ta sẽ không còn băn khoăn quá nhiều về “lý tưởng” hoặc “chân lý” gì nhiều nữa (ở đây tôi muốn nói đến lý tưởng sống chung chung và chân lý phàm tục thường nhật chứ không muốn ám chỉ về khía cạnh chính trị).

Có thể nhìn rộng ra thêm ở các hoạt động âm nhạc biểu diễn để so sánh: các ca khúc thu hút giới trẻ (nhạc trẻ) vẫn thường ăn khách ở những tụ điểm vui chơi nhiều hơn “ca khúc truyền thống”. Sẽ là tương tự như thế, những tiểu thuyết best seller hấp dẫn người ta với những chủ đề vô thưởng vô phạt rồi đây sẽ chiếm thế thượng phong.

Tôi cũng nghĩ rằng những nhà văn tiên phong hàng đầu trong lối viết này (nhất là ở giai đoạn đột phá) sẽ phải là những nhà văn tài năng số một. Việc ra đời hàng loạt các tờ báo, tạp chí sẽ tạo điều kiện để các tiểu thuyết fenilleton xuất hiện. Thực tế trong văn học sử nước ta, Thế Lữ, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Tô Hoài, v.v… cũng từng đã viết như thế.

Tại sao tôi nói phải là những nhà văn tài năng số một đột phá vào dạng tiểu thuyết này? Vì nhiều lẽ: một là, thường ở những nhà văn tài năng thì sự nhạy cảm về thời vận ở họ là điều hiển nhiên. Họ chẳng dại gì khư khư một kiểu, một lối mà không đổi mới chính mình; hai là, bởi sức ì của thói quen “đọc văn học” rất ghê gớm, buộc độc giả thay đổi một thị hiếu thì phải có tác phẩm lớn thực sự, thậm chí phải có “thiên tài” đi đầu đột phá. Nếu “võ công” không cao, khó mà thuyết phục được họ!

* Tóm lại, kiểu gì thì kiểu không có một tài năng khai phá thì chẳng thể làm trò trống gì được với thị hiếu – vốn “vô tư”, nhẹ dạ và bạc bẽo, lại cũng hay thay đổi…

Hà Nội, ngày 22/1/2020

Bùi Tâm Văn

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.