Tản mạn về “Tu thân”

  • “Tu thân” là một trong “bát mục” của Nho giáo (Cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ). Theo thiển ý của tôi, tu thân “nặng đồng cân” nhất trong bát mục. Có thể xem nó như mấu chốt của lí thuyết chính trị – xã hội thuộc học phái Nho gia xưa.
  • Về cơ bản, “tu thân” có nghĩa là “tu dưỡng thân tâm”. Khổng Dĩnh Đạt (đời Đường) khi viết sớ có bàn đến hai chữ tu thân: “Sở dĩ không xa mà nhanh chóng trở lại, là để tu thân vậy, có sai thì có sửa”. Điểm này, xét về thực chất có sự trùng khớp với quan niệm của Khổng Tử về “tu kỉ” (nghĩa là “tu thân”) (Luận Ngữ).
  • Mạnh Tử, trong sách Tận tâm hạ viết: “Quân tử chi thủ, tu kì thân nhi thiên hạ bình” (Điều người quân tử giữ là sửa thân mình mà thiên hạ được bình trị). Như vậy, Mạnh Tử cũng coi tu thân là cơ sở của tu dưỡng đạo đức.
  • Sau cuộc cách mạng Tân Hợi (2011), Chính phủ Bắc Dương (Trung Quốc) đề xướng tôn “Khổng độc kinh”, nêu chủ trương “Quốc dân giáo dục dĩ Khổng Tử chi đạo vi thân đại bản” (Nền giáo dục quốc dân lấy đạo của Khổng Tử làm gốc lớn để tu thân). Trước năm 1922, các trường trung, tiểu học của Trung Quốc đều có môn học “Tu thân”.
  • Như thế, từ thời thượng cổ việc tu thân đã xuất hiện và từng bước được hoàn thiện trong truyền thống văn hóa Trung Hoa. Có thể xem đây là một trong những công cụ giúp kiểm soát phần CON để phần NGƯỜI tăng trưởng, tạo nên cuộc sống NGƯỜI ngày càng văn minh, hạnh phúc hơn.
  • Ở Việt Nam, dưới thời phong kiến, có rất nhiều người học và hành đạo Nho. Những nhà Nho chân chính tạo thành tầng lớp tinh hoa trong xã hội. Những người này luôn đề cao việc tu thân dưỡng tính để tạo cái gốc căn bản từ đó “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”.
  • Một trong những người Việt tiêu biểu biết phát huy, phát triển tinh hoa của “tu thân” trong thời hiện đại là cụ Hồ Chí Minh. Cuộc đời Cụ là một tấm gương sáng về đạo đức. Cả “79 mùa Xuân” cụ đã dành để đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc, đem lại cơm no, áo ấm, hạnh phúc cho đồng bào.
  • Theo cố GS. Trần Văn Giàu, ở cụ Hồ có hẳn một môn học về đạo đức (Đạo đức học Hồ Chí Minh). Trong đó, cụ đã chỉ rõ vai trò, tầm quan trọng của đạo đức mới – đạo đức cách mạng. Ngay trong những trang viết đầu tiên của tác phẩm “Đường Kách mệnh”, Cụ Hồ nêu 23 điều gọi là “Tư cách của người cách mệnh”, đồng thời Cụ cũng giải thích rõ vì sao làm cách mạng phải có đạo đức…
  • Cụ khuyên những cán bộ, đảng viên những điều chí lý, chí tình trong tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, nhân cách. Theo Cụ thì việc rèn luyện nhân cách, đạo đức không thể nói suông ở đầu lưỡi, mà phải thực hiện mọi lúc, mọi nơi, mọi hoàn cảnh với nỗ lực lớn, liên tục, không mệt mỏi…
  • Trong tập “Nhật ký trong tù” có bài thơ Cụ Hồ nói rất hay về tu dưỡng đạo đức phải trải qua gian khổ mới có kết quả tốt đẹp: “Gạo đem vào giã bao đau đớn/ Gạo giã xong rồi, trắng tựa bông;/ Sống ở trên đời người cũng vậy,/ Gian nan rèn luyện mới thành công” (“Nghe tiếng giã gạo”).
  • Tôi nghiệm thấy những lời dạy của cụ Hồ rất chí lý. Những ai học và làm theo đều được thành tựu ít nhiều trong cuộc sống. Ngược lại những người không học, không hành theo lời cụ thì hầu như đều nhận kết cục không mấy tốt đẹp… “Tu thân” chính là một Đạo lý lớn, ai muốn thành công trong cuộc sống, trong sự nghiệp thì nên học và hành theo đạo lý này…

Tài liệu tham khảo

[1] Trần Trọng Sâm (Biên dịch, 2010): Tứ thư, Nxb. Văn học.

[2] Sào Nam Phan Bội Châu (1998): Khổng học đăng, Nxb. Văn hóa thông tin.

[3] Hồ Chí Minh (2011): Toàn tập, tập 3 (1030 – 1945), Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội.

Hà nội, chiều thứ 7 (22-02-2020)

Bùi Tâm Văn

Leave a Reply

Your email address will not be published.